Trzemeszno
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Trzemeszno
— miasto w gminie miejsko-wiejskiej —
Ilustracja
Plac św. Wojciecha
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

Polska
Województwo

wielkopolskie
Powiat

gnieźnieński
Gmina

Trzemeszno
Prawa miejskie

XIV wiek
Burmistrz

Krzysztof Dereziński
Powierzchnia

5,46 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

7788[1]
1426,4 os./km²
Strefa numeracyjna

+48 61
Kod pocztowy

62-240
Tablice rejestracyjne

PGN
Położenie na mapie gminy Trzemeszno
(Przełącz na mapę Polski)
Mapa konturowa gminy Trzemeszno, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Trzemeszno”
Trzemeszno
Trzemeszno
Ziemia52°33′40″N 17°49′20″E
TERC (TERYT)

3003094
SIMC

0929701
Urząd miejski
ul. Dąbrowskiego 2
62-240 Trzemeszno
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa

Trzemeszno (niem. Tremessen) – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie gnieźnieńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Trzemeszno.

Prywatne miasto duchowne, własność opata kanoników regularnych w Trzemesznie pod koniec XVI wieku leżało w powiecie gnieźnieńskim województwa kaliskiego[2]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego. Położone jest nad jeziorami Klasztornym i Popielewskim na Pojezierzu Gnieźnieńskim.

Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 7840 mieszkańców[3].
Spis treści

1 Nazwa
2 Herb
3 Historia
3.1 Rozbiory Polski
3.2 II wojna światowa
4 Demografia
5 Edukacja
6 Zabytki[14]
7 Cmentarz parafialny w Trzemesznie
8 Komunikacja
9 Urodzeni w Trzemesznie
10 Zobacz też
11 Przypisy
12 Bibliografia
13 Linki zewnętrzne

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od XII wieku. Nazwa wymieniona jako Sciremusine w 1146, Cremocen i Cremesen 1147, Tummtra i Schirmest 1210, Trememo 1211, Chermmna i Chirmena w 1214, Cheremocen 1221, Chremessno 1224, Trzemeszyn 1233, Chremesen 1235, Cheremema 1251, Strzemesna 1378, Strzemesz 1399[4]. Przypuszcza się, że nazwa klasztoru i miasta poszła od staropolskiej nazwy czeremchy, zwanej tu "trzemcha" (Trzemszno → Trzemeszno), która w znacznej ilości porastała brzegi pobliskiego Jeziora Popielewskiego[5].
Herb

Osobny artykuł: Herb Trzemeszna.

Herb miasta wyobraża św. Wojciecha w ornacie, trzymającego w prawym ręku krzyż, a w lewym 2 włócznie i maczugę. Herb miasta nawiązuje do wydarzenia historycznego. Według przekazów decyzją króla polskiego Bolesława Chrobrego w mieście przez 5 lat przechowywano ciało św. Wojciecha po wykupieniu go z rąk Prusów. Używany jest co najmniej od 1661 roku[4].
Historia

Początki osadnictwa na tym terenie wiążą się z kręgiem kultur pól popielnicowych. W XIX wieku na obszarze Trzemeszna odkopano cmentarzysko z popielnicami, a wykopaliska znajdowały się w zbiorach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[4]. Późniejsze badania archeologiczne potwierdziły, że rozwój osady był ściśle związany z rozwojem klasztoru trzemeszeńskiego. Osada Trzemeszno otrzymała prawa miejskie ok. 1382. Do niedawna funkcjonowało mylne datowanie opactwa w Trzemesznie, oparte na badaniach archeologicznych przeprowadzonych w latach 50. XX wieku. Sugerowały one powstanie w X wieku pierwszego opactwa, przypuszczalnie benedyktynów, zniszczonego w trakcie najazdu czeskiego w 1038 r. Obecnie nie ma na to żadnych dowodów, a badania archeologiczne z lat 1987-1995 stanowczo odrzucają istnienie takiego opactwa.
Kościół w Trzemesznie na ryc. z ok. 1843

Klasztor kanoników regularnych św. Augustyna w Trzemesznie nie posiadał dokumentu fundacyjnego. Tzw. falsyfikat trzemeszeński, czyli dokument księcia Mieszka III Starego dla zakonników trzemeszeńskich z datą 28 kwietnia 1145 r., jest falsyfikatem z pierwszej połowy XIII w. Na bazie spuścizny klasztornej oraz badań archeologicznych można stwierdzić, że fundacja klasztoru nastąpiła w pierwszej połowie XII wieku. Istnieje teoria, że mogło to nastąpić w latach 1134-1138[6]. Była to fundacja Bolesława Krzywoustego, zaś po jego śmierci uposażeniem nowo powstałej wspólnoty zajęła się jego żona Salomea z Bergu oraz książęta juniorzy: Bolesław Kędzierzawy, Mieszko III Stary, Henryk Sandomierski, Kazimierz Sprawiedliwy.

Pierwsi zakonnicy do Trzemeszna przybyli prawdopodobnie z terenów południowych Rzeszy. Teza o pochodzeniu pierwszych zakonników z Italii (Werona) jest wymysłem historiografii nowożytnej. Związki afiliacyjne klasztoru trzemeszeńskiego z kongregacją kanoników regularnych z Arrovaise we Flandrii znajdują potwierdzenie źródłowe dopiero od 1320 r., choć nie można wykluczyć, że miały one miejsce od czasów fundacji. Klasztor trzemeszeński nie należał również od początku swojego istnienia do kongregacji laterańskiej kanoników regularnych, gdyż ta sformalizowała się na ziemiach polskich dopiero w pierwszej połowie XVI wieku.
Napoleon Orda, Klasztor Kanoników Regularnych w Trzemesznie, 1880[7]

Pierwotny kościół kanoników regularnych w Trzemesznie nosił wezwanie św. Wojciecha. Zagadkowe pozostaje jego rzekome drugie wezwanie (NMP), które wspomniane jest tylko w jednym dokumencie trzemeszeńskim. Największą liczbę posiadłości klasztor trzemeszeński pozyskał w XII i XIII w. Sięgały one od okolic Trzemeszna, przez Pałuki, Kujawy, okolicę Łęczycy i Sieradza, aż po Sandomierszczyznę. W XIV w. liczba posiadłości klasztoru spadła prawie o połowę i ustabilizowała się w następnych wiekach[8].

W 1360 spaliła się prawie cała osada. Kronika klasztorna odnotowuje także późniejsze pożary w 1405, 1420, 1522, 1548. W początku 1397 odbywały się w mieście sądy ziemskie pod przewodnictwem kasztelana poznańskiego Domarada. W czasie wojny trzynastoletniej Trzemeszno wystawiło w 1458 roku 10 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku[9]. Miasto odwiedzali władcy Polski. W 1292 przebywał w nim Przemysł II, a także kilkukrotnie gościł król polski Władysław Jagiełło, który w 1386 ustanowił targi wtorkowe oraz zatwierdził kupno Daniszewa. W 1388 nadał różne swobody posiadłościom klasztornym i przeniósł do Trzebiatowa z Wielatowa komorę celną. Archiwa klasztorne odnotowują także przywilej na jarmarki wydany przez tego króla z 1400. Po zwycięstwie pod Grunwaldem w 1410 Jagiełło przebywał w mieście podróżując z Gniewkowa do Gniezna[4].

Miejscowość została wymieniona w historycznych dokumentach podatkowych. W 1524 miasto pociągnięte zostało do obowiązku dostarczania podwód. W 1580 płaciło władcy 10 florenów 12 groszy szosu podwójnego. Opodatkowanych było 12 szewców, 8 piekarzy, 7 garncarzy gorzałczanych, 6 zdunów, 6 komorników, po 4 rzeźników i krawców, po 2 kuśnierzy, bednarzy i kowali, jeden ślusarz, tesarz, stelmach i kołodziej. W XVI wieku w mieście zawiązały się cechy rzemieślnicze: krawiecki – 1547, szewcki – 1554, stolarski – 1561, kuśnierski – 1568 i garncarski – 1569. W 1620 było w mieście 7,2 łanów osiadłych. Szosu podwójnego płacono 16 florenów, a innych podatków od 49 różnych rzemieślników i 6 komorników płacono w sumie 49 flor. 6 groszy. Po 1793 roku w mieście znajdowało się 153 domów zamieszkiwanych przez 769 mieszkańców. Odnotowano również wtedy dwa młyny oraz 36 szewców włączając w to kopyciarzy, a także 20 garncarzy, 12 krawców, 6 kuśnierzy oraz jednego muzykanta. W Trzemesznie mieszkała wówczas tylko jedna rodzina żydowska. Roczne dochody miejskie wynosiły 76 talarów. Mieszkańcy mieli wolny wrąb drewna w lasach klasztornych[4].

Od 1600 rozpoczęto zapis historii miasta w księgach miejskich. W czasie potopu miasto zajęli Szwedzi. 24 sierpnia 1656 Stefan Czarniecki napadł na szwedzkie wojska stacjonujące w mieście zmuszając je do poddania się. Do 1768 miejscowość leżała w województwie kaliskim, następnie w nowo powstałym woj. gnieźnieńskim[4].
Ulica św. Jana
Ulica Adama Mickiewicza
Rozbiory Polski

Po rozbiorach Polski miejscowość znalazła się w zaborze pruskim i leżała w Wielkim Księstwie Poznańskim. W 1794 w czasie insurekcji kościuszkowskiej zajął je generał Antoni Madaliński. W XIX-wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego wymieniona jest jako miasto położone w powiecie mogilnickim, dekanacie zbarskim przy drodze żelaznej poznańsko-toruńskiej. 1200 kroków od miasta znajdował się dworzec kolejowy, oraz mączkarnia. W północnej części znajdował się dworek zwany Exnershof, a na południu wiatraki zbożowe. Miasto miało wówczas kościół parafialny, kilka kaplic katolickich, kościół protestancki, synagogę, progimnazyum, stację telefoniczną, urząd pocztowy, księgarnię, aptekę. Było siedzibą sądu okręgowego, komisarza obwodowego policji oraz urzędnika stanu cywilnego. W mieście był także lekarz i 3 rzeźników. Każdego roku odbywały się 4 jarmarki. W 1816 miasto liczyło 1488 mieszkańców w tym 1413 wyznawało katolicyzm, 46 judaizm, a 29 protestantyzm. Pod koniec XIX wieku ludność miasta przekroczyła 4000 osób. Znajdowało się w nim 40. warsztatów sukienniczych. Mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą roli, drobnym handlem oraz przemysłem[4].

Podczas Wiosny Ludów na terenie Wielkopolski wybuchło powstanie wielkopolskie, które objęło także Trzemeszno. 10 kwietnia 1848 miała tu miejsce bitwa z wojskiem pruskim[4][10].
II wojna światowa

We wrześniu 1939 obroną Trzemeszna kierował dowódca Straży Porządkowej, rzeźnik Andrzej Marchlewicz[11]. Jego oddział stawiał opór Niemcom do 11 września, atakując straż przednią Wehrmachtu i likwidując niemieckich spadochroniarzy[11]. Oddział ten toczył walki w okolicznych miejscowościach, m.in. w Kruchowie, Jastrzębowie i Niewolnie. Ogółem poległo 50 obrońców Trzemeszna[12].
Demografia

W 1811 roku w mieście mieszkało 1367 mieszkańców; w 1816 – 1488, w 1831 – 1793, w 1843 – 3182, w 1858 – 3452, 1861 – 3964, w 1871 liczyło 241 dymów oraz 4207 mieszkańców, a w 1885 liczyło 250 dymów i zamieszkane było przez 4120 mieszkańców[4].

Piramida wieku mieszkańców Trzemeszna w 2014 roku[1].

Piramida wieku Trzemeszno.png
Edukacja

Osobny artykuł: Liceum Ogólnokształcące im. Michała Kosmowskiego w Trzemesznie.

Szkołę miejską wspominają ustawy klasztorne już w XIV wieku. Nową szkołę oraz szpital założył opat Michał Kosmowski, który wzniósł budynek przeznaczony na szkołę, mieszkania dla 12 alumnów i nauczycieli, a także aptekę, ogród oraz oficyny. Na utrzymanie ich przekazał dochody z dóbr Bieślin, Kamionek, Kozłówek, Ostrówek, Płaczkowo, święte i Targownica. W późniejszym czasie uzyskał pozwolenie papieskie, aby z dochodów opackich wypłacano rocznie 1000 złp. na utrzymanie 2 zakonników kształcących się w Krakowie, a 500 złp. na naprawę budynków szkolnych. W skutek tej fundacji utrzymywano bezpłatnie w zakładzie 12 alumnów pochodzenia szlacheckiego; czas pobytu ograniczono na 6 lat. Wolne utrzymanie i naukę w zakładzie miało także 8 ubogich uczniów, którzy mieszkali z alumnami. Do szkoły mogły uczęszczać bezpłatnie także inne dzieci. Nauczycielami byli przeważnie zakonnicy. Fundacją uzyskała potwierdzenia papieskie w 1774 i 75 r. , sejmowe uchwałą 13 kwietnia 1775, arcybiskupie w 1776, a po rozbiorze Rzpltej królewskie pruskie po 1794[4].

Uroczyste otwarcie szkoły i alumnatu odbyło się na dniu 4 maja 1776 r. ; pierwszymi nauczycielami byli kś. Kajetan Grochowski, Antoni Poniatowski i Józef Baczyński. Szkoła miewała do 300 uczniów. Uczył się w niej m.in. Jędrzej Śniadecki. Po śmierci Michała Kosmowskiego rząd pruski powierzył zarząd szkoły magistratowi miejskiemu, a zaraz potem, w r. 1805 mianował na rektora zakładu niemieckiego nauczyciela, dra Haege, za którego szkoła upadła. W r. 1808 jego następca, rektor Meissner, zastawszy w szkole tylko 10 uczniów, starał się ją na nowo podnieść. W 1815 rząd zajął się reorganizacyą szkoły. W 1831 przekształcono ją na progimnazjum, w 1839 na gimnazjum, które zostało zamknięte w 1863. Alumnat urządzony był na 30 uczniów, poświęcających m stanowi duchownemu. Od 1839 roku wydawano drukiem programy szkolne[4].

Liceum zostało rozwiązane w 1863 roku po gremialnym uczestnictwie uczniów w powstaniu styczniowym (ponownie otwarte trzy lata później). Obecnie nosi nazwę Zespołu Szkół Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Michała Kosmowskiego[13].
Zabytki[14]
Zabytki
Bazylika Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła

Kościół klasztorny kanoników regularnych w Trzemesznie i zespół klasztorny – nieaktualne obecnie co do oceny wyników badania archeologiczne przeprowadzone w latach 1945-1950 ujawniły istnienie pod obecnym kościołem reliktów budowli[11]. Według ostatnich badań archeologicznych z lat 1987-1995 odrzucono wcześniejszą tezę o istnieniu pierwszej X-wiecznej świątyni benedyktyńskiej[11]. Potwierdzono, że pierwsza budowla powstała w XII wieku za Bolesława Krzywoustego i była to opisana dalej trójnawowa bazylika wzniesiona dla Kanoników Regularnych Laterańskich z Flandrii[11]. Budowlą tą był kościół romański sprzed połowy XII w., trójnawowa bazylika z transeptem, z prosto zamkniętym prezbiterium i dwuwieżową fasadą zachodnią[11]. Z tego kościoła oprócz fundamentów zachowała się zachodnia para kolumn z kostkowymi kapitelami, dolna część murów wieży południowej i empory[11]. Kościół ten został przebudowany w stylu gotyckim w XV w. Obecna późnobarokowa świątynia pw. Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła jest wynikiem gruntownej przebudowy z lat 1762-1781 (konsekracja w 1791 r.), której projekt jest przypisywany Efraimowi Szregerowi[11].
Budynki późnobarokowe, fundacji opata Michała Kosmowskiego:
budynek dawnego alumnatu i szkoły dla młodzieży, obecnie liceum, zbudowany w latach 1773-1775[11];
późnobarokowy szpital, zbudowany 1787-1791, mieścił również sierociniec, dom starców i alumnat dla młodzieży nieszlacheckiej[11];
browar klasztorny, w końcu XIX w. przebudowany i rozbudowany o neogotycką wieżę[15].
Wieża ciśnień, wybudowana w latach 1906-1908
Dawny kościół szpitalny pw. Ducha Świętego, istniejący już w średniowieczu, pierwotnie drewniany, wzmiankowany jako kaplica w 1640, obecny z 1840 r., gruntownie przebudowany w czasie II wojny światowej
Zabudowa miejska – najstarsze budynki konstrukcji szkieletowej przy pl. Powstańców Wielkopolskich i ul. Wiosny Ludów z 4. ćwierci XVIII w., ponadto domy późnoklasycystyczne z pocz. XIX w. oraz kamienice eklektyczne i secesyjne.

Zobacz w Wikiźródłach tekst broszury Gniezno i Trzemeszno. Wiadomości zebrane… z 1863 roku
Cmentarz parafialny w Trzemesznie
Brama cmentarza w Trzemesznie

Cmentarz znajduje się przy ul. ks. Marcelego Kowalskiego i Wiosny Ludów[16]. Dawniej na terenie cmentarza znajdował się ogród klasztorny i do dnia dzisiejszego nie zachował się żaden dokument, informujący o likwidacji ogrodu i założeniu w tym miejscu cmentarza[17]. Jest on obecnie jedynym czynnym cmentarzem, przeznaczonym do grzebania wszystkich mieszkańców Trzemeszna i okolicy[17]. Na trzemeszeńskiej nekropolii znajduje się wiele pomników, upamiętniających osoby związane z historią miasta, m.in.:

Pomnik Klemensa Tomczeka – wybitnego geologa i podróżnika, współorganizatora pierwszej polskiej wyprawy do Afryki[17]
Grób żołnierza Kościuszki[17]
Grób Grzegorza Klejpady, żołnierza Kościuszki, zmarłego 24 maja 1867 roku[17]
Kamień „Ojcu Syn z Syberyi” – pomnik postawił swemu ojcu, po powrocie z 20-letniego zesłania na Syberii, uczestnik powstania styczniowego Franciszek Wlekliński[17]
Pomnik Poległym 1848 r. – grobowiec z okresu Wiosny Ludów w którym spoczywa 11 powstańców[17]
Obelisk „Poległym męczennikom więzień, łagrów i zesłania” – obelisk jest wyrazem pamięci ofiar represji stalinowskich wobec oficerów, żołnierzy i obywateli polskich, którzy zginęli lub cierpieli w okresie II wojny światowej na terenie byłego Związku Radzieckiego[17]
Płyta poświęcona mjr. Mieczysławowi Paluchowi (1888-1942) – pamiątkowa płyta granitowa, poświęcona jednemu z głównych organizatorów przygotowań, a potem dowódcy powstania wielkopolskiego[17]
Pomnik – Mogiła zbiorowa poległych w latach 1939-1944: w mogile spoczywa 60 osób, które zginęły, stawiając opór najeźdźcom hitlerowskim; tablicę odsłonięto 15 lipca 1960 roku w 15. rocznicę wyzwolenia Polski spod okupacji hitlerowskiej[17]

Obelisk poświęcony ofiarom cywilnym II wojny światowej

Pomnik ku czci poległych w Powstaniu Wielkopolskim – pomnik był miejscem pochówku 16 powstańców; w okresie okupacji pomnik został zburzony, pozostała jedynie tablica z nazwiskami poległych i zmarłych powstańców oraz znajdujący się na jego szczycie krzyż[17]
Mauzoleum Powstańców Wielkopolskich, odsłonięte 28 grudnia 2008 roku, w trakcie uroczystości 90. rocznicy Powstania Wielkopolskiego. Po raz pierwszy monument postawiono w 1926 roku z inicjatywy miejscowego proboszcza ks. Marcelego Kowalskiego, który pragnął uczcić pamięć powstańców wielkopolskich. Uroczystości poświęcenia dokonał jako pierwszy arcybiskup August Hlond. Trumny ze zwłokami powstańców, pochowane poprzednio w innym miejscu, zostały uroczyście przeniesione do Mauzoleum. Trzy lata później uroczystego poświęcenia Mauzoleum dokonał biskup Antoni Laubitz. Pomnik w 1939 roku rozebrali okupanci hitlerowscy. Po zniszczeniu Mauzoleum w jego miejsce postawiono symboliczny krzyż, który znajdował się tam aż do odbudowy Mauzoleum w roku 2008[17]
Płyta za naszą i waszą wolność – pomnik, który upamiętnia 17 żołnierzy radzieckich poległych na terenie Trzemeszna. Znajduje się na placu Michała Kościeszy Kosmowskiego w Trzemesznie, gdzie 2 maja 1945 roku w zbiorowej mogile były złożone zwłoki żołnierzy, które następnie ekshumowano i przewieziono do Mogilna[17]

Komunikacja

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 15: (Wrocław)-Trzebnica-Krotoszyn-Września-Gniezno-Trzemeszno-Toruń-Ostróda-(Olsztyn)[11].

Wielkim wydarzeniem dla mieszkańców Trzemeszna było włączenie w 1872 r. do sieci kolejowej[11].

W Trzemesznie znajduje się stacja kolejowa na linii Poznań-Gniezno-Inowrocław-Gdańsk/Olsztyn[11].

Działa również komunikacja autobusowa do okolicznych miejscowości, obsługiwana przez GPKS Gniezno, a także zamiejscową bazę PPKS Inowrocław w Mogilnie[11].
Urodzeni w Trzemesznie

W mieście urodzili się:

Jan Kiliński – bohater narodowy, pułkownik powstania kościuszkowskiego.
August Adam Jeske – polski pedagog, dziennikarz, pisarz, autor podręczników oraz popularyzator wiedzy[18].

Zobacz też

Cmentarz żydowski w Trzemesznie

Przypisy

Trzemeszno w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 247.
Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-06, s. 102. ISSN 1734-6118. [dostęp 2010-07-16].
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, hasło „Trzemeszno”. nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1892. s. 567-572. [dostęp 2022-04-30].
Maria Ziółkowska: Gawędy o drzewach, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988, ISBN 83-205-4053-4, s. 56
P. H. Dorszewski, Uposażenie i działalność gospodarcza klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie do początku XVI wieku, Olsztyn 2013, s. 92.
Napoleon Orda, Album widoków historycznych Polski : poswięcony rodakom. Seria 5, Album widoków przedstawiających miejsca historyczne Księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnich, W Warszawie: lit. M. Fajansa, 1880.
P. H. Dorszewski, Uposażenie i działalność gospodarcza klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie do początku XVI wieku, Olsztyn 2013, s. 145-190.
Kodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.
Rakowski 1900 ↓.
Trzemeszno, powiat gnieźnieński, województwo Wielkopolskie, gmina Trzemeszno, infopolska.com.pl [dostęp 2022-03-29].
Jerzy Ślaski, "Polska Walcząca", Instytut Wydawniczy "PAX", ISBN 83-211-1428-8, s. 94-95
404, http://www.zsgimlotrzemeszno.webd.pl [dostęp 2017-11-27] (pol.).
Lista opracowana na podstawie: Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI, Dawne województwo bydgoskie, z. 10, Mogilno, Strzelno, Trzemeszno i okolice, s. 92-113
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. XI, Dawne województwo bydgoskie, z. 10, Mogilno, Strzelno, Trzemeszno i okolice, s. 112-113.
Redaktor dyżurny, Cmentarz Parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Trzemeszno, http://www.cmentarze24.pl [dostęp 2022-03-29] (pol.).
Dawne tereny klasztorne w Trzemesznie, http://www.parki.org.pl [dostęp 2022-03-29].

Sikorski 1903 ↓.

Bibliografia

Saturnin Sikorski: Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, t. 31-32, Instygator – Joel Manuel. Warszawa: Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego, 1903, s. 911-912.
Kazimierz Rakowski: Powstanie poznańskie w 1848 roku…. Lwów: 1900.
Marcin Wiewióra, Zespół klasztorny kanoników regularnych w Trzemesznie w świetle badań archeologiczno-architektonicznych, Toruń 2000
Czesław Łuczak (red.), "Dzieje Trzemeszna", Poznań 2002.
Przemysław H. Dorszewski, Uposażenie i działalność gospodarcza klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie do początku XVI wieku, Olsztyn 2013.

Linki zewnętrzne

Trzemeszno, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 567.

pde

Miasta województwa wielkopolskiego

pde

Gmina Trzemeszno

pde

Powiat gnieźnieński

pde

Powiat mogileński (1919–1975)
Kontrola autorytatywna (miasto):

VIAF: 152426332LCCN: n78092312NKC: ge728797

Kategorie:

TrzemesznoMiasta w województwie wielkopolskimMiasta opatów trzemeszeńskich (województwo kaliskie)Mia

Województwo śląskie
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy współczesnego województwa. Zobacz też: inne jednostki o nazwie województwo śląskie.
województwo śląskie
— województwo —
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

Polska
Kod ISO 3166-2

PL-SL
TERYT

24
Siedziba wojewody i sejmiku

Katowice
Wojewoda

Jarosław Wieczorek
Marszałek

Jakub Chełstowski
Powierzchnia (2015)

12 333,09 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności

4 517 635[1]
• gęstość

366,3 os./km²
Urbanizacja

77,6%
Tablice rejestracyjne

S
Adres Urzędu Wojewódzkiego:
ul. Jagiellońska 25
40-032 Katowice
Adres Urzędu Marszałkowskiego:
ul. J. Ligonia 46
Katowice
Podział administracyjny
Plan województwa śląskiego
Liczba miast na prawach powiatu

19
Liczba powiatów

17
Liczba gmin miejskich

49
Liczba gmin miejsko-wiejskich

22
Liczba gmin wiejskich

96
Położenie na mapie Polski
Silesian in Poland (+rivers).svg
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Informacje w Wikipodróżach
Strona Urzędu Wojewódzkiego
Strona Urzędu Marszałkowskiego
Portal Polska
Zobacz hasło województwo śląskie w Wikisłowniku

Województwo śląskie – jednostka samorządu terytorialnego i jednostka podziału administracyjnego Polski o powierzchni 12 333,09 km², położona na obszarze Niziny Śląskiej, Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Kotliny Oświęcimskiej, Pogórza Zachodniobeskidzkiego, Beskidów Zachodnich. Obejmuje wschodnią część Górnego Śląska i zachodnią część zachodniej Małopolski, w tym Zagłębie Dąbrowskie, Zagłębie Krakowskie, Żywiecczyznę i Częstochowę. Zamieszkuje je około 4,52 mln osób[1]. Jest województwem o najwyższym stopniu urbanizacji i gęstości zaludnienia. Siedzibą władz województwa są Katowice.

Województwo śląskie jest jedynym województwem w Polsce, w którym jest więcej miast na prawach powiatu (19) niż powiatów (17). Na jego terenie funkcjonuje jedyny w Polsce związek metropolitalny – Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia.
Spis treści

1 Historia
2 Odznaczenia i wyróżnienia
3 Geografia
3.1 Położenie administracyjne
3.2 Położenie fizycznogeograficzne
3.3 Położenie historyczne
3.4 Topografia
4 Podział administracyjny
5 Urbanizacja
6 Demografia
7 Gospodarka
7.1 Przemysł
7.2 Rolnictwo
8 Transport
8.1 Transport drogowy
8.2 Transport kolejowy
8.2.1 Tabor kolejowy
8.3 Transport lotniczy
8.4 Transport wodny
9 Media
9.1 Telewizja
9.2 Stacje radiowe
10 Kultura
11 Turystyka i wypoczynek
12 Przyroda i jej ochrona
13 Nauka i oświata
14 Religia
15 Sport
15.1 Biathlon
15.2 Futbol amerykański
15.3 Hokej na lodzie
15.4 Łucznictwo
15.5 Pétanque
15.6 Piłka nożna
15.7 Siatkówka
15.8 Skoki narciarskie
15.9 Żużel
15.10 Obiekty sportowe
16 Administracja i polityka
16.1 Samorząd wojewódzki
16.2 Młodzieżowy Sejmik Województwa Śląskiego
16.3 Administracja rządowa
16.4 Wojewodowie śląscy
17 Bezpieczeństwo publiczne
17.1 Wojsko
18 Zobacz też
19 Uwagi
20 Przypisy
21 Linki zewnętrzne

Historia
Ewolucja terytorialna województwa śląskiego (katowickiego) od 1920 roku

Osobny artykuł: Historia Śląska.

Po raz pierwszy województwo śląskie powołano w II Rzeczypospolitej. Posiadało ono dużo szerszy zakres kompetencji niż inne ówczesne polskie województwa i obejmowało wszystkie historyczne ziemie Górnego Śląska, które znalazły się w międzywojennej Polsce (m.in. Katowice, Rybnik, Pszczyna, Wodzisław Śląski, Żory, Mikołów, Tychy, Królewska Huta, Tarnowskie Góry, Miasteczko Śląskie, Woźniki, Lubliniec, Cieszyn, Skoczów, Bielsko). Województwo to nie obejmowało – w przeciwieństwie do obecnego – ziem i miast dawnej, przedrozbiorowej I Rzeczypospolitej. Spośród tych ostatnich część południowa weszła w skład województwa krakowskiego (Żywiec, Wilamowice, Biała Krakowska oraz Jaworzno), natomiast część północno-wschodnia (m.in. Będzin, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Częstochowa, Myszków, Szczekociny, Zawiercie, Sławków) należała do województwa kieleckiego.

W następstwie agresji nazistowskich Niemiec na Polskę (Kampania wrześniowa) ukazał się dekret Hitlera O podziale i zarządzie terenów wschodnich, wydany 8 października 1939 roku. Utworzono prowincję śląską (Gau Schlesien), z siedzibą we Wrocławiu. Składała się ona z czterech okręgów rejencyjnych: katowickiego, opolskiego, wrocławskiego i legnickiego. W skład rejencji katowickiej weszły powiaty: katowicki, chorzowski, tarnogórski, bytomski, zabrski, gliwicki, frysztacki, cieszyński, bielski, bialski, żywiecki, pszczyński, sosnowiecki, będziński oraz część powiatów chrzanowskiego, olkuskiego, rybnickiego i wadowickiego. Natomiast zgodnie z dekretem Hitlera z 12 października 1939 roku o powołaniu Generalnego Gubernatorstwa (Generalgouvernement), Częstochowa należała do GG.

W 1941 r. nastąpił podział administracyjny Prowincji Śląsk (Provinz Schlesien), w wyniku którego utworzono Prowincję Górny Śląsk (Provinz Oberschlesien):

Rejencja Katowice (Regierungsbezirk Kattowitz) – całe województwo śląskie bez powiatu lublinieckiego, powiat będziński i część olkuskiego z województwa kieleckiego oraz powiaty bialski, żywiecki i część powiatów chrzanowskiego i wadowickiego z województwa krakowskiego
Rejencja Opole (Regierungsbezirk Oppeln) – powiat lubliniecki województwa śląskiego oraz część powiatów częstochowskiego i zawierciańskiego z województwa kieleckiego.

Po wojnie, w latach 1945–1950 istniało województwo śląskie (potocznie określane jako województwo śląsko-dąbrowskie), które obejmowało zdecydowaną większość terytorium dzisiejszego województwa śląskiego (gł. bez okolic Częstochowy, Żywca i Jaworzna) oraz województwa opolskiego (bez Brzegu i Namysłowa). W 1950 roku województwo śląsko-dąbrowskie podzielono na województwa opolskie i katowickie. Dopiero to ostatnie posiadało granice zbliżone do współczesnych.

Obecne województwo śląskie zostało utworzone w 1999 z województw poprzedniego podziału administracyjnego:

katowickiego (oprócz gmin powiatów olkuskiego[a] i chrzanowskiego oraz gminy Brzeszcze z powiatu oświęcimskiego)
bielskiego (oprócz gmin powiatów suskiego, wadowickiego i oświęcimskiego)
częstochowskiego (oprócz gmin znajdujących się obecnie w powiatach oleskim (6 gmin), pajęczańskim (3 gminy), radomszczańskim (2 gminy) i włoszczowskim (3 gminy)).

Odznaczenia i wyróżnienia

Nagroda „Europejski Region Przedsiębiorczości” (2021)[2]

Geografia
Mapa ogólnogeograficzna województwa śląskiego

Według danych z 1 stycznia 2014 r. powierzchnia województwa wynosiła 12 333,09 km², co stanowi 3,9% powierzchni Polski[3].
Położenie administracyjne
Katowice
Częstochowa

Województwo jest położone w południowej Polsce i graniczy z[4]:

Czechy Czechami (z krajem morawsko-śląskim) na długości 142,9 km na południu
Słowacja Słowacją (z żylińskim) na długości 85,3 km na południu

oraz z województwami:

małopolskim na długości 273,4 km na wschodzie
świętokrzyskim na długości 137,9 km na północnym wschodzie
łódzkim na długości 112,6 km na północy
opolskim na długości 230,9 km na zachodzie

Położenie fizycznogeograficzne

Pod względem geograficznym województwo śląskie należy do Wyżyny Śląskiej, Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Kotliny Oświęcimskiej oraz Beskidów. Ponadto w tych obszarach geograficznych można wyróżnić mniejsze, takie jak np. Garb Tarnogórski, Płaskowyż Rybnicki czy Kotlinę Raciborską.
Położenie historyczne
Historyczne ziemie śląskie na tle podziału administracyjnego Polski
Bielsko-Biała
Gliwice

Województwo śląskie obejmuje wschodnią część Górnego Śląska oraz zachodnią część Małopolski. Ponadto kilka północno-wschodnich gmin dzisiejszego powiatu częstochowskiego oraz skrawek kłobuckiego (za Liswartą) wchodziły w skład dawnego województwa sieradzkiego, zaliczanego w I Rzeczypospolitej do prowincji wielkopolskiej.

W obecnym województwie około 48% powierzchni stanowi historyczny Górny Śląsk, 45% powierzchni stanowi natomiast Małopolska a około 7% stanowi Wielkopolska,

Wielu historyków oraz aktywistów regionalnych zapomina o historycznych ziemiach śląskich, które zostały przy I Rzeczypospolitej (tj. Księstwo Oświęcimsko-Zatorske i Księstwo Żywieckie jako Powiat śląski oraz Księstwo Siewierskie), które błędnie zaliczane są do Małopolski, podczas kiedy stanowią historyczne ziemie śląskie.

W związku z powyższym stanem nazwa województwa wywołuje kontrowersje. Podobnie jest z herbem, który nawiązuje jedynie do herbów byłych księstw śląskich.
Topografia

W wymiarze północ-południe województwo rozciąga się na długości 189 km, to jest 1°42′19″. W wymiarze wschód-zachód rozpiętość województwa wynosi 138 km, co w mierze kątowej daje 1°56′20″.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów:

północny: 51°05′57″ szer. geogr. N – nurt Warty w pn.-wsch. narożniku działki ewidencyjnej nr 18/1 (powiat kłobucki),
południowy: 49°23′38″ szer. geogr. N – słupek graniczny nr 161/6 (powiat żywiecki),
zachodni: 18°02′06″ dług. geogr. E – słupek graniczny nr 45/5 (powiat raciborski),
wschodni: 19°58′26″ dług. geogr. E – pn.-wsch. narożnik działki ewidencyjnej nr 124 (powiat zawierciański).

Ukształtowanie powierzchni ma charakter wyżynny i górski. Najwyższym punktem jest wierzchołek Góry Pięciu Kopców – 1534 m n.p.m.
Podział administracyjny

Osobny artykuł: Podział administracyjny województwa śląskiego.

Województwo śląskie jest podzielone na 19 miast na prawach powiatów oraz 17 powiatów. Na III stopniu podziału administracyjnego, województwo składa się ze 167 gmin, w tym 49 gmin miejskich, 23 gminy miejsko-wiejskie oraz 95 gmin wiejskich.
Miasta na prawach powiatu – porównanie Herb Miasto na prawach powiatu Liczba ludności
(30 czerwca 2014) Powierzchnia

[km²][3] Wydatki budżetu
(2013)[5]
[mln zł] Dochody budżetu
(2013)[5]
[mln zł] Zadłużenie samorządu względem dochodów
(2013)[5]
[%] Przeciętna stopa bezrobocia
(30 czerwca 2014)[6]
POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała 173,462 124,51 722,5 746,9 29,6% 5,5%
POL Bytom COA.svg Bytom 172,762 69,44 662,2 678,2 25,0% 20,4%
POL Chorzów COA.svg Chorzów 110,538 33,24 468,8 463,2 18,8% 12,0%
POL Częstochowa COA.svg Częstochowa 231,527 159,71 970,5 974,8 44,9% 12,4%
POL Dąbrowa Górnicza COA 1.svg Dąbrowa Górnicza 123,774 188,73 798,8 717,6 24,9% 11,7%
POL Gliwice COA.svg Gliwice 184,993 133,88 1 118,4 1 049,1 22,1% 7,1%
POL Jastrzębie-Zdrój COA.svg Jastrzębie-Zdrój 91,073 85,33 461,8 394,2 0,1% 8,7%
POL Jaworzno COA alt.svg Jaworzno 93,556 152,59 386,9 391,2 28,6% 10,1%
Katowice Herb.svg Katowice 303,314 164,64 1 687,3 1 565,1 38,3% 5,2%
POL Mysłowice COA.svg Mysłowice 75,028 65,62 273,3 267,5 26,8% 9,1%
POL Piekary Śląskie COA.svg Piekary Śląskie 56,978 39,98 168,0 177,2 29,2% 16,0%
POL Ruda Śląska COA.svg Ruda Śląska 141,090 77,73 525,2 526,9 30,1% 8,3%
POL Rybnik COA.svg Rybnik 140,094 148,36 607,9 623,2 17,1% 7,5%
POL Siemianowice COA.svg Siemianowice Śląskie 68,658 25,50 235,8 243,1 29,1% 14,0%
Sosnowiec Herb.svg Sosnowiec 210,249 91,06 702,8 718,6 28,2% 14,2%
POL Świętochłowice COA.svg Świętochłowice 51,722 13,31 174,8 172,0 29,0% 17,3%
POL Tychy COA.svg Tychy 128,698 81,81 594,5 610,2 20,6% 5,4%
POL Zabrze COA.svg Zabrze 177,815 80,40 825,4 789,2 34,4% 12,9%
POL Żory COA.svg Żory 62,015 64,64 222,7 219,4 62,5% 9,0%
Powiat bielski (Szczyrk)
Powiat cieszyński (Ustroń)
Powiat wodzisławski (Wodzisław Śląski)
Powiaty – porównanie Herb Powiat Liczba ludności
(30 czerwca 2014) Powierzchnia
[km²][3] Wydatki budżetu
(2013)[5]
[mln zł] Dochody budżetu
(2013)[5]
[mln zł] Zadłużenie samorządu względem dochodów
(2013)[5]
[%] Przeciętna stopa bezrobocia
(30 czerwca 2014)[6]
POL powiat będziński COA.svg powiat będziński 150,928 364,13 110,6 105,1 8,8% 15,5%
POL powiat bielski (województwo śląskie) COA.svg powiat bielski 160,952 458,64 108,1 105,7 6,2% 9,1%
POL powiat bieruńsko-lędziński COA.svg powiat bieruńsko-lędziński 58,723 158,15 54,9 55,2 9,3% 4,9%
POL powiat cieszyński COA.svg powiat cieszyński 177,696 730,29 146,5 144,8 24,0% 10,1%
Czestochowa County.png powiat częstochowski 135,478 1522,05 97,4 103,9 36,2% 19,2%
POL powiat gliwicki COA.svg powiat gliwicki 115,349 664,37 68,9 68,8 0,0% 9,6%
POL powiat kłobucki COA 1.svg powiat kłobucki 85,476 888,59 52,3 58,0 22,0% 13,2%
POL powiat lubliniecki COA 1.svg powiat lubliniecki 77,119 822,25 88,9 86,3 18,1% 12,3%
POL powiat mikołowski COA.svg powiat mikołowski 96,039 233,14 82,4 80,6 31,6% 7,5%
POL powiat myszkowski COA.svg powiat myszkowski 72,037 479,25 66,6 68,5 21,6% 17,6%
POL powiat pszczyński COA.svg powiat pszczyński 109,065 471,12 93,6 90,7 14,1% 5,9%
POL powiat raciborski COA.svg powiat raciborski 109,478 543,76 103,2 108,8 17,1% 7,9%
POL powiat rybnicki COA.svg powiat rybnicki 77,024 223,64 37,8 39,8 3,4% 12,1%
POL powiat tarnogórski COA.svg powiat tarnogórski 138,386 644,19 132,4 132,6 25,2% 11,0%
POL powiat wodzisławski COA.svg powiat wodzisławski 157,835 286,75 129,1 131,4 9,9% 10,7%
POL powiat zawierciański COA.svg powiat zawierciański 121,357 1002,23 117,4 120,0 10,7% 17,0%
POL powiat żywiecki COA.svg powiat żywiecki 153,070 1040,06 137,3 135,0 41,3% 14,1%
Urbanizacja

Osobny artykuł: Miasta w województwie śląskim.

W województwie śląskim są 72 miasta, w tym 19 miast na prawach powiatów. W województwie tym jest najwięcej miast powyżej 100 tys. mieszkańców. Jest to jedyne województwo w Polsce, w którym mniej jest powiatów (17) niż miast na prawach powiatu (19). Większość powiatów jest silnie zurbanizowana – nie pełnią one funkcji rolniczych, a często są „sypialniami” lub terenami rekreacyjnymi dla mieszkańców dużych miast.
Demografia

Dane o ludności z dnia 30 czerwca 2014:
Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 4 593 358 100 2 376 764 51,74 2 216 594 48,26
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 773 596 16,84 377 583 8,22 396 013 8,62
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 2 916 981 63,5 1 382 014 30,09 1 534 967 33,42
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 902 781 19,65 617 167 13,44 285 614 6,22

Według danych z 30 czerwca 2014 r. województwo śląskie miało 4 593 358 mieszkańców, co stanowiło niemal 12% ludności Polski. Województwo śląskie jest drugim województwem pod względem liczby ludności w Polsce (po województwie mazowieckim).

Gęstość zaludnienia wynosi 372 os./km² i jest najwyższa w Polsce. Najgęściej zaludniony jest centralny obszar województwa – ponad 1000 osób na km². Na terenie województwa leżą Świętochłowice – do niedawna najgęściej zaludnione miasto w Polsce (obecnie trzecie, po Legionowie i Piastowie) oraz drugi spośród najgęściej zaludnionych powiatów w Polsce – powiat wodzisławski (552,1 osób/km²). Na 100 mężczyzn przypada 107 kobiet.

Województwo charakteryzuje się znacznym udziałem mniejszości narodowych. W województwie żyje (według danych ze spisu powszechnego) 20 tys. Niemców (co stanowi 0,43% ogółu populacji w tym województwie – głównie w pow. raciborskim, gliwickim w większych miastach) oraz mniej liczni przedstawiciele innych narodowości, a także mniejszość czeska i morawska. W województwie śląskim mieszka najwięcej osób deklarujących przynależność do narodowości śląskiej, lub do śląskiej grupy etnicznej. W spisie powszechnym z 2011 roku było 318 tys. (ok. 7% ogółu populacji w województwie śląskim) deklaracji wyłącznie śląskich oraz 382 tys. deklaracji podwójnej identyfikacji (w tym 370 tys. identyfikacji śląsko-polskich)[7].

Piramida wieku mieszkańców W. śląskiego w 2014 roku[8].

Piramida wieku Slaskie.png
Gospodarka
Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna – Podstrefa Jastrzębsko-Żorska w Bielsku-Białej

W 2012 r. produkt krajowy brutto województwa śląskiego wynosił 205,0 mld zł, co stanowiło 12,7% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 44,3 tys. zł (105,8% średniej krajowej), co plasowało śląskie na 4. miejscu względem innych województw[9].

W 2012 r. produkcja sprzedana przemysłu w województwie śląskim wynosiła 200,8 mld zł, co stanowiło 17,0% produkcji przemysłu Polski. Sprzedaż produkcji budowlano-montażowej w śląskim wynosiła 21,2 mld zł, co stanowiło 12,4% sprzedaży Polski[10].

Głównymi gałęziami gospodarki woj. śląskiego są usługi i przemysł. Najmniej ludności pracuje w rolnictwie i leśnictwie.

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. śląskiego w 3. kwartale 2013 r. wynosiło 4002,29 zł, co lokowało je na 2. miejscu względem wszystkich województw[11].

Pod koniec sierpnia 2014 r. liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie wynosiła 181,5 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 9,9%[12].

Według danych z 2012 r. 4,5% mieszkańców w gospodarstwach domowych woj. śląskiego miało wydatki poniżej granicy ubóstwa skrajnego (tzn. znajdowało się poniżej minimum egzystencji)[13].
Pracujący woj. śląskiego według miejsca pracy i rodzaju działalności w 2012 r.[14] Działalność i miejsce pracy Liczba
pracujących [tys.] Ilość
pracujących
Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo 102,1 6,22%
Przemysł 488,7 29,75%
Budownictwo 113,5 6,91%
Handel; naprawa pojazdów samochodowych 268,7 16,36%
Transport i gospodarka magazynowa 95,2 5,80%
Zakwaterowanie i gastronomia 29,7 1,81%
Informacja i komunikacja 26,6 1,62%
Działalność finansowa i ubezpieczeniowa 38,2 2,32%
Obsługa rynku nieruchomości 25,6 1,56%
Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna 60,7 3,69%
Administrowanie i działalność wspierająca 60,1 3,66%
Administracja publiczna i obrona narodowa; obowiązkowe zabezpieczenia społeczne 62,5 3,81%
Edukacja 125,0 7,61%
Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 99,7 6,07%
Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją 20,3 1,24%
Pozostała działalność usługowa 25,8 1,57%
Ogółem (Σ) 1642,4 100%
Przemysł
Elektrownia Jaworzno
Elektrownia Rybnik

Woj. śląskie posiada największy odsetek osób pracujących w przemyśle tj. 488,7 tys. osób (w 2012 r.), co stanowiło 17,1% ogółem przeciętnego zatrudnienia w przemyśle w Polsce[15].

Znajdujący się w centralnej części województwa GOP jest najsilniej uprzemysłowionym obszarem w Polsce. Niewiele ustępuje mu ROW, położony na południowym zachodzie.

Ponadto istnieje kilka mniejszych okręgów przemysłowych przy innych większych miastach – Częstochowa (Częstochowski Okręg Przemysłowy), Bielsko-Biała (Bielski Okręg Przemysłowy), Jaworzno (Jaworznicko-Chrzanowski Okręg Przemysłowy), chociaż ten ostatni wchodzi w skład GOP-u.

Na terenie województwa do zakładów przemysłowych należą kopalnie węgla kamiennego, huty oraz elektrownie. Przemysł lekki skupiony głównie w okolicach Częstochowy i Lublińca.
Rolnictwo

Na terenach wiejskich województwa żyje blisko 998 tys. osób, tj. ponad 21% mieszkańców regionu i 6,8% ludności wiejskiej Polski. Powierzchnia użytków rolnych wynosi 486 tys. ha, co stanowi 39,4% powierzchni województwa.

Średnia wielkość gospodarstw wynosi 4,5 ha, co sprawia, że rolnictwo województwa śląskiego należy do najbardziej rozdrobnionych w kraju.

Największy obszar użytków rolnych posiada subregion północny (rejon Lublińca, Kłobucka i Częstochowy) – 54% powierzchni, drugi pod względem wielkości jest subregion zachodni (szczególnie rejon Raciborza i Wodzisławia) – 49% powierzchni. W pozostałych dwóch subregionach – centralnym i południowym – udział powierzchni użytków rolnych do ogólnej powierzchni wynosi nieco ponad 36%[16].
Transport

Przez dworzec główny w Katowicach przejeżdżają pociągi EuroCity i InterCity.

Biegnie tędy autostrada A1 (E75), autostrada A4 (E40), droga ekspresowa S1, droga ekspresowa S52, droga ekspresowa S86 oraz kilkanaście dróg krajowych i dróg wojewódzkich. Drogowa Trasa Średnicowa ma docelowo połączyć centra większości miast leżących w GOP.

Znajduje się tu międzynarodowy port lotniczy Katowice-Pyrzowice. Komunikacja miejska to przede wszystkim ZTM, PKM Jaworzno, MZK Bielsko-Biała, ZTZ Rybnik, MPK Częstochowa, MZK Jastrzębie, ZKM Zawiercie, PKS Myszków, PKM Czechowice-Dziedzice, MZK Żywiec, PK Racibórz, KM Wodzisław Śląski, PGK Cieszyn i GZK Rędziny.
Transport drogowy
Węzeł Gliwice-Sośnica łączący A1 z A4 i z DK 44
S52 w Bielsku-Białej
Drogi krajowe w województwie śląskim[17][18] Droga Trasa Obecna długość w województwie
1E75 Gdańsk – Toruń – Łódź – Częstochowa – Dąbrowa Górnicza – Tychy – Bielsko-Biała – Żywiec – Zwardoń – granica państwa ?
A1 Gdańsk – Toruń – Łódź – Częstochowa – Pyrzowice – Gliwice – Gorzyczki – granica państwa 71,9 km
S1 A1 (Pyrzowice) – Dąbrowa Górnicza – Bielsko-Biała – Żywiec – Zwardoń – granica państwa ?
A4E40 granica państwa – Zgorzelec – Legnica – Wrocław – Opole – Gliwice – Katowice – Kraków – Tarnów – Rzeszów – Korczowa – granica państwa ?
11 Kołobrzeg – Koszalin – Piła – Poznań – Jarocin – Ostrów Wielkopolski – Kępno – Lubliniec – Bytom 94 ?
S11 Kołobrzeg – Koszalin – Piła – Poznań – Ostrów Wielkopolski – Lubliniec – Tarnowskie Góry – A1 ?
40 granica państwa – Głuchołazy – Prudnik – Kędzierzyn-Koźle – Ujazd – Pyskowice 94 ?
43 Wieluń 45 – Rudniki – Kłobuck – Częstochowa 91 ?
44 Gliwice A4 – Mikołów – Tychy – Oświęcim – Zator – Skawina – Kraków A4 ?
46 Kłodzko 33 – Nysa – Opole – Lubliniec – Częstochowa – Szczekociny 78 ?
52 Cieszyn – Bielsko-Biała – Kęty – Wadowice – Głogoczów 7 ?
S52 Cieszyn – Bielsko-Biała 1 ?
78 granica państwa – Chałupki – Wodzisław Śląski – Rybnik – Gliwice – Tarnowskie Góry – Siewierz – Zawiercie – Szczekociny – Jędrzejów – Chmielnik ?
79 Warszawa 7 – Kozienice – Zwoleń – Sandomierz – Połaniec – Nowe Brzesko – Kraków – Trzebinia – Chrzanów – Jaworzno – Katowice – Chorzów – Bytom 94 ?
81 Katowice 86 – Mikołów – Żory – Skoczów S52 60 km
86 Wojkowice Kościelne S191 – Będzin – Sosnowiec – Katowice – Tychy S1 39,6 km
S86 Sosnowiec 94 – Katowice 79 6,8 km
88 Strzelce Opolskie 94 – Nogowczyce – Gliwice – Bytom 94 ?
91 Gdańsk – Tczew – A1 (węzeł „Nowe Marzy”) – … – Głuchów – Piotrków Trybunalski – Kamieńsk – Radomsko – Kłomnice – Częstochowa – Siewierz – węzeł „Podwarpie” S186 ?
94 A4 (węzeł „Zgorzelec”) – Bolesławiec – Krzywa – Chojnów – Legnica – Prochowice – Wrocław – Brzeg – Opole – Strzelce Opolskie – Toszek – Pyskowice – Bytom – Będzin – Sosnowiec – Dąbrowa Górnicza – Olkusz – Kraków – … – Targowisko – Bochnia – Brzesko – Tarnów (węzeł „Tarnów”) 73 – Pilzno 73 – Dębica – Ropczyce – Sędziszów Małopolski – Rzeszów – … – Jarosław – Radymno – Korczowa – granica państwa PL/UA ?
Transport kolejowy
Dworzec Bielsko-Biała Główna
Dworzec Częstochowa
Dworzec Gliwice
Dworzec Katowice
Dworzec Tarnowskie Góry

W województwie śląskim znajduje się 1978 km eksploatowanych linii kolejowych (1. miejsce w kraju), z czego 921 km to linie jednotorowe, natomiast 1057 km – dwu- i więcej torowe. 1734 km linii kolejowych jest zelektryfikowanych (stan na dzień 31 grudnia 2013)[19]. W 2017 roku statystyczny mieszkaniec województwa śląskiego jechał 4,5 raza pociągiem[20].

Od 9 grudnia 2012 wszystkie wewnątrz wojewódzkie połączenie kolejowe są realizowane przez Koleje Śląskie, których województwo śląskie jest jedynym udziałowcem. Połączenia z ościennymi województwami są wykonywane przez Koleje Śląskie oraz Przewozy Regionalne, a połączenie dalekobieżne przez PKP Intercity.

W 2015 roku dotacja dla Kolei Śląskich wyniosła 140 mln zł, a dla Przewozów Regionalnych 34 mln zł[21].

W województwie znajduje się 35 czynnych dworców kolejowych, z których niespełna połowa przeszła remont w XXI wieku, a 3 są wpisane do rejestru zabytków: Bielsko-Biała Główna, Czechowice-Dziedzice i Sosnowiec Główny (stan na dzień 30 czerwca 2015)[22][23].

Kolejowy transport towarowy to przede wszystkim przewozy węgla kamiennego.
Mapa konturowa województwa śląskiego
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Bielsko-Biała
Bielsko-Biała
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Chałupki
Chałupki
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Cieszyn
Cieszyn
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Czechowice-Dziedzice
Czechowice-Dziedzice
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Częstochowa
Częstochowa
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Blue pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Gliwice
Gliwice
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Katowice
Katowice
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Kędzierzyn Koźle
Kędzierzyn
Koźle
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Lubliniec
Lubliniec
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Myszków
Myszków
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Pszczyna
Pszczyna
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Racibórz
Racibórz
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Rybnik
Rybnik
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Sosnowiec
Sosnowiec
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Tarnowskie Góry
Tarnowskie Góry
White pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
Blue pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Green pog.svg
Wadowice
Wadowice
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Wisła Głębce
Wisła Głębce
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
Wodzisław Śl.
Wodzisław Śl.
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Blue pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Zawiercie
Zawiercie
Orange pog.svg
Zebrzydowice
Zebrzydowice
Zwardoń
Zwardoń
Orange pog.svg
White pog.svg
Green pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Tychy Lodowisko
Tychy
Lodowisko
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Bukowno
Bukowno
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Dubidze
Dubidze
Działoszyn
Działoszyn
Dzietrzniki
Dzietrzniki
Fosowskie
Fosowskie
White pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Green pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
Olesno Śląskie
Olesno Śląskie
Orange pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Psary
Psary
Radomsko
Radomsko
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Orange pog.svg
White pog.svg
Strzelce Opolskie
Strzelce Opolskie
Sucha Beskidzka
Sucha Beskidzka
Orange pog.svg
Orange pog.svg
Trzebinia
Trzebinia
Orange pog.svg
White pog.svg
Orange pog.svg
Żelisławice
Żelisławice
White pog.svg
Mapa połączeń kolejowych w województwie śląskim w rozkładzie jazdy 2015/2016
Blue pog.svg stacja na której zatrzymują się pociągi ekspresowe (EIP, EIC i EC)
Green pog.svg stacje i przystanki na których zatrzymują się pociągi pośpieszne (TLK i IC)
Orange pog.svg stacje i przystanki na których zatrzymują się wyłącznie pociągi osobowe
White pog.svg stacje i przystanki nieobsługiwane przez pociągi pasażerskie
Stacja Zwardoń

Na terenie województwa 4 linie umożliwiają przekroczenie granicy państwowej:
Linia Km Stacja graniczna Państwo Źródło
93 80,662 Zebrzydowice Czechy [24]
139 113,785 Zwardoń Słowacja [25]
151 53,864 Chałupki Czechy [24]
190 40,181 Cieszyn Czechy [24]
Tabor kolejowy
EN76 Elf

Województwo śląskie wraz z Kolejami Śląskim, które należą do województwa, posiada 52 pojazdów, które są użytkowane przez Koleje Śląskie i Polregio:
Seria Typ Liczba Producent / Modernizator Własność Użytkownik Źródło
14WE 14WE 2 Pafawag / Newag Koleje Śląskie [26]
21WEa Elf II 21WEa 5 Pesa Koleje Śląskie [27][28]
22WEd Elf II 22WEd 12 Pesa UM Koleje Śląskie [29][28][27]
27WEb Elf 27WEb 6 Pesa Koleje Śląskie [30][31]
34WEa Elf II 34WEa 4 Pesa Koleje Śląskie [32][28]
35WE Impuls 35WE 1 Newag UM Koleje Śląskie [33]
36WEa Impuls 36WEa 3 Newag UM Koleje Śląskie [34]
EN57AKŚ 5B/6B 1 Pafawag / Newag UM Koleje Śląskie [35]
EN57KM 5B/6B 2 Pafawag / ZNTK „Mińsk Mazowiecki” UM Koleje Śląskie [36]
EN63A Impuls 36WEa 3 Newag UM Polregio [34]
EN75 FLIRT 4 Stadler Rail UM Koleje Śląskie [37]
EN76 Elf 22WE 9 Pesa UM Koleje Śląskie [38]
Transport lotniczy
Terminal B lotniska w Pyrzowicach

W odległości około 30 km na północ od centrum Katowic znajduje się międzynarodowy port lotniczy Katowice-Pyrzowice. Po rozbudowie i oddaniu do użytkowania trzeciego terminala posiada on roczną przepustowość ok. 5,5 mln pasażerów. W 2017 obsłużono 3,8 mln pasażerów. Ma trzy terminale pasażerskie oraz terminal cargo W planach jest budowa czwartego terminala pasażerskiego. Obsługuje stałe połączenia rejsowe z ponad czterdziestoma lotniskami. Jest liderem wśród regionalnych portów lotniczych w lotach charterowych.

W centrum Katowic znajduje się również lotnisko Katowice-Muchowiec, w podbielskim Kaniowie przemysłowe lotnisko Kaniów, w Rybnickim Okręgu Węglowym działa Lotnisko Rybnik-Gotartowice. Ponadto na terenie województwa jest także wiele innych, mniejszych lotnisk i lądowisk.

Najbliższym czynnym lądowiskiem w Częstochowie jest lądowisko Częstochowa-Rudniki, oddalone od centrum miasta o 15 km. Jest ono lądowiskiem powojskowym w prywatnych rękach, z zastosowaniem sportowym – na części jego terenu operuje Aeroklub Częstochowski. Nie jest ono przystosowane do obsługi dużych samolotów, istnieje możliwość lądowania tylko małych samolotów pasażerskich. Ostatni raz lotnisko zostało użyte przez linie lotnicze w 1983 – przez jeden sezon Polskie Linie Lotnicze LOT oferowały z niego połączenia.
Transport wodny

Zobacz też: Kanał Kłodnicki.

Port Gliwice obecnie wraz ze stacją kolejową, terminalem celnym, wolnym obszarem celnym w Gliwicach, bazą magazynową, parkingami i biurami jest jednym z elementów Śląskiego Centrum Logistyki. Port w Gliwicach uważany jest za najnowocześniejszy i najbardziej uniwersalny port śródlądowy w kraju, z uwagi na swój kształt, linie i konstrukcje nabrzeży portowych, układ basenów, powierzchnię akwatorium. W porcie znajdują się urządzenia przeładunkowe o maksymalnym udźwigu 20 ton. Roczna zdolność przeładunkowa portu wynosi około 2 milionów ton. Port Gliwice stanowi początek Kanału Gliwickiego łączącego miasta GOP z Odrą (Odrzańska Droga Wodna), a za jej pośrednictwem z siecią śródlądowych kanałów Europy Zachodniej oraz Morzem Bałtyckim.
Media
Telewizja

W województwie śląskim nadaje ośrodek telewizyjny TVP3 Katowice oraz stacja regionalna TVSilesia. Ośrodek telewizyjny TVP Katowice wystartował 3 grudnia 1957 roku. Siedziba główna stacji znajduje się na terenie Siemianowic jednak adres to Katowice ul. Telewizyjna 1 (na granicy z Siemianowicami i Chorzowem). Telewizja Katowice posiada terenowe w Bielsku-Białej, Częstochowie i Rybniku. 29 marca 2008 roku została stworzona konkurencja dla TVP Katowice. Stacja TVS to pierwsza polskojęzyczna, regionalna stacja telewizyjna o profilu informacyjno-rozrywkowym. Siedziba główna znajduje się w Katowicach. Telewizja TVN24 i Polsat News mają swoje ośrodki regionalne w Katowicach.
Stacje radiowe

W województwie śląskim nadaje kilkanaście radiowych rozgłośni m.in. Polskie Radio Katowice, Radio 90 FM, Radio Anioł Beskidów, Radio Bielsko, Radio CCM, Radio ESKA Śląsk, Radio eM, Radio Fiat, Radio Fest, Radio Maryja, Antyradio, Radio Express, Radio Piekary, Radio Silesia, Radio Jasna Góra, Radio Vanessa, Radio Jura, Radio Eska Beskidy. Swoje oddziały lokalne w Katowicach mają RMF FM, RMF Maxxx i Radio Zet.
Kultura
Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach

Kultura województwa śląskiego jest zróżnicowana, ukształtowana przez wpływy zamieszkującej województwo ludności polskiego, niemieckiego, czeskiego oraz żydowskiego pochodzenia. Województwo śląskie jest obszarem zajmującym tereny zróżnicowane kulturowo o silnym poczuciu tożsamości etnicznej[39]. Niektóre z instytucji kulturalnych działających w województwie to Teatr Śląski im. St. Wyspiańskiego w Katowicach, Teatr im. Adama Mickiewicza w Częstochowie, Teatr Nowy w Zabrzu i Dom Muzyki i Tańca w Zabrzu, Filharmonia Częstochowska, Filharmonia Rybnicka i Zabrzańska oraz Opera Śląska w Bytomiu. W województwie istnieje wiele muzeów w tym Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląskie w Katowicach czy muzea zamkowe w Bielsku, Pszczynie i Wodzisławiu. Również wiele innych miast górnośląskich posiada własne placówki muzealne, zaś w Radzionkowie istnieje także Muzeum Chleba.

Szeroką działalność kulturalną i edukacyjną umożliwia silna baza kulturalna, na którą składa się 1349 instytucji i placówek kultury należących do 185 jednostek samorządu terytorialnego województwa śląskiego[39].

Do imprez kulturalnych należą między innymi: Rawa Blues Festival, Off Festival, Mayday Festiwal, Festiwal Nowa Muzyka, Śląska Jesień Gitarowa. Propagowaniem kultury Śląska zajmuje się m.in. Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk”.

Rozwojem śląskiej kinematografii zajmuje się Instytucja Filmowa „Silesia-Film”. W jej ramach funkcjonuje Filmoteka Śląska, będąca jedyną regionalną filmoteką w Polsce, Śląski Fundusz Filmowy, Silesia Film Commission wspierająca filmowców pod względem organizacyjnym oraz pięć kin studyjnych w Katowicach, Raciborzu i Żywcu, w tym Kino Kosmos będące ekranem premierowym dla śląskich produkcji.

Wojwództwo śląskie przyznaje dwustopniowe odznaczenie regionalne Odznakę Honorową za Zasługi dla Województwa Śląskiego, która nadawana jest osobom fizycznym i innym podmiotom, które całokształtem działalności, względnie realizacją swoich zadań na terenie województwa śląskiego przyczyniły się do gospodarczego, kulturalnego i społecznego rozwoju województwa.
Turystyka i wypoczynek
Kolej linowa na Szyndzielnię w Bielsku-Białej we wschodniej części Beskidu Śląskiego
Zamek w Będzinie
Jasna Góra widziana od strony Alei Najświętszej Maryi Panny

Beskid Śląski jest terenem turystycznym, na jego terenie znajdują się liczne ośrodki sportów zimowych, a także bazy turystyczne oraz szlaki turystyczne (Bielsko-Biała, Szczyrk, Wisła, Istebna, Korbielów czy Ustroń). Wbrew pozorom województwo śląskie jest miejscem o dużej liczbie jezior (szczególnie sztucznych, będących pozostałościami po wyrobiskach piasku dla kopalni). Wiele z nich umożliwia uprawianie sportów wodnych. Najbardziej znanymi są zbiorniki Pogoria w Dąbrowie Górniczej (łączna powierzchnia ok. 800 ha), Zalew Sosina w Jaworznie, Jezioro Paprocańskie w Tychach, Jezioro Łąckie w Łące koło Pszczyny oraz Jezioro Rybnickie w Rybniku. Ciekawym miejscem do letniego wypoczynku, pływania i wędkowania są również pożwirowe wyrobiska nad rzeką Odrą w powiecie wodzisławskim. Tereny pieszych wędrówek, wspinaczki skałkowej oraz speleologii na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej, tzn. Szlak Orlich Gniazd. W Dąbrowie Górniczej znajduje się także zachodni fragment Pustyni Błędowskiej.

Spragnieni kultury i historii turyści mogą zwiedzać[styl do poprawy] Państwowe Muzeum Zamkowe w Pszczynie z rezerwatem żubrów, Zamek Piastowski w Gliwicach i Rybniku, zespół klasztorno-pałacowy w Rudach i Wodzisławiu, Muzeum Okręgowe w Bielsku-Białej, Muzeum Fauny i Flory w Jaworzu, radiostację gliwicką – miejsce prowokacji hitlerowskiej w przeddzień II wojny światowej lub podążać Szlakiem Architektury Drewnianej.

Ponadto wbrew obiegowej opinii na terenie województwa można zwiedzać także stare miasta – w Rybniku, Pszczynie, Gliwicach, Bytomiu, Cieszynie, Żorach, Wodzisławiu, Bielsku-Białej i Częstochowie. Na obszarze regionu znajdują się także zamki – w Bielsku-Białej, Będzinie, Chudowie, Lublińcu, Podzamczu koło Ogrodzieńca, Olsztynie koło Częstochowy i Tarnowskich Górach-Starych Tarnowicach.

Ośrodkami religijnymi są zabytkowe np. klasztor na Jasnej Górze w Częstochowie, bazylika w Piekarach Śląskich, bazylika w Pszowie oraz sanktuarium w Turzy Śląskiej. Unikalnymi w skali kraju są gotyckie drewniane świątynie pw. Wszystkich Świętych w Łaziskach i Sierotach.

Ponadto wiele jest zabytków przemysłowych, wśród których najsławniejsze to wpisane w 2017 jako pierwszy obiekt z województwa śląskiego na listę światowego dziedzictwa UNESCO Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga w Tarnowskich Górach (jedne z 28 obiektów w ramach wpisu o nazwie Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach), Skansen górniczy „Królowa Luiza” i Skansen podziemny „Guido” w Zabrzu, Dom Tkacza i Muzeum Techniki i Włókiennictwa w Bielsku-Białej, Tyskie Browarium w Tychach. Jedyne w Polsce Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. Zabytki przemysłowe scala Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.

Miejscami aktywnego wypoczynku w województwie śląskim są również parki rekreacyjne w tym Park Śląski w Chorzowie z ogrodem zoologicznym wesołym miasteczkiem i planetarium i park Trzy Wzgórza w Wodzisławiu Śląskim z kompleksem sportowo-rozrywkowym. Miejscem związanym ze śląską przyrodą jest też Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie.
Przyroda i jej ochrona
Pustynia Błędowska
Pogoria IV w Dąbrowie Górniczej
Zalew Sosina w Jaworznie

Według danych z 31 grudnia 2012 r. w woj. śląskim lasy obejmowały powierzchnię 392,2 tys. ha, co stanowiło 31,8% jego powierzchni[40].

Na terenie woj. śląskiego znajdują się kompleksy leśne, których historyczne i umowne nazwy to:

Lasy Lublinieckie
Lasy Raciborskie
Lasy Pszczyńskie

Stan lasów woj. śląskiego jest wynikiem negatywnych przemian i działalności człowieka, głównie w okresie XVIII, XIX i XX wieku. W początkach tzw. ery przemysłowej lasy śląskie poddane były szczególnie rabunkowej gospodarce związanej z nieracjonalnym pozyskiwaniem surowca drzewnego, co związane było z gwałtownym rozwojem i potrzebami hut cynku, ołowiu, żelaza oraz wzrastającemu zapotrzebowaniu kopalń węgla kamiennego na drewno niezbędne do zabudowy wyrobisk górniczych. Prowadziło to do masowego wyrębu drzew gatunków liściastych (buk, dąb, brzoza, olsza, grab). Zabiegi te doprowadziły do zmiany w składzie gatunkowym śląskich lasów i zwiększenia udziału gatunków iglastych. Masowo sadzono jednogatunkowe, lite drzewostany sosnowe i świerkowe bez względu na rodzaj siedliska. Z tego też względu pogłębiła się znacznie degradacja siedlisk, zakłócając strukturę biocenotyczną drzewostanów, co z kolei spowodowało częstsze występowanie gradacji szkodliwych owadów drzew leśnych.

Nie bez wpływu na stan polskich, a także i śląskich lasów miały działania wojenne i zwiększone potrzeby przemysłu zbrojeniowego w okresie II wojny światowej, a po wojnie gwałtowny rozwój i wzrost przemysłu wydobywczego i hutniczego Górnego Śląska.[potrzebny przypis]

Obecnie dla utrzymania lasów narażonych na silne działanie emisji przemysłowych prowadzi się przebudowę drzewostanów. W miejsce drzew mało odpornych na zanieczyszczenia, sadzi się gatunki drzew mniej wrażliwych na emisje przemysłowe.[potrzebny przypis]

Dopiero w roku 1968 utworzono i zagospodarowywać zaczęto Leśny pas ochronny GOP wokół Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) o powierzchni ok. 32 tys. ha i utworzono nowe rezerwaty oraz parki krajobrazowe.[potrzebny przypis]

Jednym z najważniejszych przyrodniczych miejsc w woj. śląskim jest rezerwat Wielikąt położony w powiecie wodzisławskim. Na jego terenie występują lub mają lęgowiska ptaki gatunki zagrożone w skali globalnej, europejskiej i krajowej m.in.: orzeł bielik, kropiatka, krwawodziób, zimorodek, podróżniczek, brzęczka. Wiele z tych gatunków ptaków występuje w południowej Polsce wyłącznie w rezerwacie Wielikąt[41].

Parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody i inne formy ochrony środowiska przyrodniczego w granicach woj. śląskiego:

Park Śląski
Park Krajobrazowy Beskidu Małego
Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego
Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich
Park Krajobrazowy Lasy nad Górną Liswartą
Park Krajobrazowy Orlich Gniazd
Park Krajobrazowy Stawki
Załęczański Park Krajobrazowy
Żywiecki Park Krajobrazowy
Rezerwat przyrody Dolina Żabnika
Rezerwat sasanek
Rezerwat przyrody Łężczok
Rezerwat przyrody Segiet
Arboretum Bramy Morawskiej
Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Wielikąt
Park w Kokoszycach
Rezerwat Żubrów „Żubrowisko” w Jankowicach koło Pszczyny

W latach 1992-2021 działało Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska – jedyna w Polsce samorządowa jednostka, powołana w celu badania, dokumentowania, ochrony oraz prognozowania stanu przyrody Górnego Śląska (województwa śląskie i opolskie).
Nauka i oświata
Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego

Na terenie województwa znajdują się 34 szkoły wyższe oraz 25 jednostek zamiejscowych[42]. Niemniej jednak, aż do lat 60. województwo śląskie nie posiadało uniwersytetu.

Do największych uczelni w województwie[43] (według liczby studentów, stan na 30.11.2016 r.) należały:

Uniwersytet Śląski w Katowicach (23 133 studentów),
Politechnika Śląska w Gliwicach (21 366 studentów),
Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach (10 345 studentów),
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach (9 870 studentów),
Politechnika Częstochowska (7 881 studentów),
Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej (5 482 studentów),
Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach (4 727 studentów),
Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie (4 525 studentów)[44].

Religia

Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w województwie śląskim.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Wiśle
Kościół mariawitów w Gniazdowie

Na terenie województwa funkcjonują trzy rzymskokatolickie metropolie: częstochowska, katowicka i krakowska.

W województwie śląskim głównymi ośrodkami kultu religijnego katolików są Jasna Góra, Bazylika Najświętszej Marii Panny i św. Bartłomieja w Piekarach Śląskich oraz Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Pszowie.

W Śląskiem działają dwie diecezje Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP: Diecezja cieszyńska i diecezja katowicka. Na terenie województwa mieszka ponad połowa polskich luteran, z czego najwięcej w powiecie cieszyńskim.

W okolicy Koziegłów i Starczej znajduje się duże skupisko mariawitów należących do diecezji śląsko-łódzkiej Kościoła Starokatolickiego Mariawitów.

Na terenie województwa działają również: Kościół Greckokatolicki, Kościół Polskokatolicki, Kościół Starokatolicki, Kościół Katolicki Mariawitów, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Świadkowie Jehowy, Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu, Liga Muzułmańska w RP oraz Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP.
Sport
Stadion Śląski w Chorzowie
Stadion Arena Częstochowa
Hala sportowa Spodek w Katowicach
Skocznia narciarska im. Adama Małysza w Wiśle-Malince
Biathlon

Aż 10 spośród 35 klubów biathlonowych zrzeszonych w Polskim Związku Biathlonu działa w województwie śląskim. Śląskie jest drugim w kraju województwem z największą liczbą klubów biathlonowych. Więcej klubów biathlonowych (12) działa tylko w województwie dolnośląskim[45]. Na terenie województwa śląskiego działają dwa spośród trzech w Polsce Biathlonowych Ośrodków Szkolenia Sportowego Młodzieży (BOSSM) mieszczące się w Wodzisławiu Śląskim i Żywcu[46]. Z województwa śląskiego pochodzi mistrz świata i Europy oraz wicemistrz olimpijski w biathlonie Tomasz Sikora.
Futbol amerykański

W województwie śląskim popularną dyscypliną staje się futbol amerykański. Działa tu już kilka drużyn: Tychy Falcons, Hammers Łaziska Górne czy Silesia Rebels.
Hokej na lodzie

W Śląskiem działa wiele drużyn hokeja na lodzie. Śląskie drużyny często zdobywały tytuł Mistrza Polski oraz Puchar Polski. Aktualnym mistrzem Polski jest JKH GKS Jastrzębie. Sześciokrotnie mistrzostwo Polski zdobyły drużyny GKS Katowice, Polonia Bytom. Ponadto mistrzami Polski w hokeju na lodzie były drużyny: Zagłębie Sosnowiec, GKS Tychy, Dąb Katowice. Najbardziej utytułowaną drużyną w rozgrywkach o Puchar Polski jest GKS Tychy, ośmiokrotny zdobywca tego trofeum. Inną znaną drużyną jest Naprzód Janów.
Łucznictwo

W województwie śląskim działają kluby łucznicze: MLKS Czarna Strzała Bytom, LKS Łucznik Żywiec, Śląski Klub Łuczniczy „REFLEX”, Klub Łuczniczy A3D TOSZEK.
Pétanque

W Śląskiem działa kilka organizacji sportowych pétanque. Trzy z nich Żywiecki Klub Boules, Śląski Klub Petanque „Carbon” i Sekcja Petanque przy Stowarzyszeniu Domu Miasta Saint-Etienne w Katowicach są zrzeszone w Polskiej Federacji Pétanque i grają w lidze PFP. W ciągu dziesięciu lat, od założenia Federacji w roku 2001, klub z Żywca czterokrotnie zdobywał tytuł Klubowego Mistrza Polski, a jego zawodnicy siedmiokrotnie tytuł Mistrza Polski Seniorów, a następnie reprezentowali Polskę na mistrzostwach świata i Europy.
Piłka nożna

Górnik Zabrze i Ruch Chorzów wielokrotnie zdobywały tytuły Mistrza i Wicemistrza Polski oraz Puchar Polski. Ponadto mistrzami Polski w piłce nożnej były dwie drużyny z Bytomia: Polonia i Szombierki. Drużyny Katowickiej GieKSy oraz Zagłębia Sosnowiec czterokrotnie zostawały Wicemistrzami i kilkukrotnie zdobywały Puchar Polski. Ponadto AKS Chorzów, 1. FC Katowice, GKS Tychy i Odra Wodzisław Śląski zajmowały miejsca na podium mistrzostw polski w piłce nożnej. W latach 50. i 60. połowa klubów polskiej ekstraklasy pochodziła z tegoż województwa.

Dowodem jakie znaczenie dla mieszkańców Śląska ma piłka nożna jest fakt że ma on swoją własną reprezentację piłkarską. W skład Reprezentacji Śląska wchodzą wyłącznie zawodnicy grający na co dzień w górnośląskich klubach piłkarskich.
Siatkówka

Wiodące drużyny: Jastrzębski Węgiel, Wkręt-Met Domex AZS Częstochowa, Płomień Sosnowiec oraz TKS Tychy i Energetyk Jaworzno. BKS Stal Bielsko-Biała jest najbardziej utytułowaną drużyną siatkówki spośród zespołów Ligi Siatkówki Kobiet. Drugi sezon w Plus Lidze Kobiet rozgrywa także drużyna MKS Dąbrowa Górnicza.
Skoki narciarskie

Najpopularniejsze kluby w których można uprawiać skoki narciarskie to WSS Wisła, AZS-AWF Katowice i SSR LZS Sokół Szczyrk. Z województwa śląskiego pochodzi wielokrotny mistrz świata i zdobywca pucharu świata Adam Małysz.
Żużel

W województwie śląskim popularny jest również żużel. Najbardziej znane drużyny żużlowe województwa śląskiego to RKM Rybnik i Włókniarz Częstochowa, należące do czołowych polskich drużyn.
Obiekty sportowe

Największym stadionem w województwie jest Stadion Śląski w Chorzowie. Pełni funkcje stadionu piłkarskiego i lekkoatletycznego. Na terenie województwa istnieje lub jest w budowie kilka nowoczesnych stadionów piłkarskich: Stadion Miejski w Gliwicach, Stadion Miejski w Bielsku-Białej, Stadion im. Ernesta Pohla w Zabrzu, Stadion Miejski w Tychach. Innymi dużymi stadionami są Stadion Szombierek Bytom, Stadion Ruchu Chorzów, Stadion Miejski w Rybniku, stadion żużlowy Arena Częstochowa, Stadion MOSiR w Wodzisławiu Śląskim.

W województwie funkcjonuje również wiele hal widowiskowo-sportowych z których największe są: Spodek w Katowicach, Hala Sportowa Częstochowa, Hala Widowiskowo-Sportowa w Bielsku-Białej, Hala Widowiskowo-Sportowa Centrum w Dąbrowie Górniczej, Hala Widowiskowo-Sportowa w Jastrzębiu-Zdroju, Hala Polonia, Hala Widowiskowo-Sportowa w Zabrzu. Największym obiektem tego typu w województwie jest Hala Gliwice.

Inne obiekty sportowe: skocznia narciarska w Wiśle-Malince, skocznia Skalite w Szczyrku.
Administracja i polityka
Logo Województwa Śląskiego
Samorząd wojewódzki

Organem stanowiącym jest Sejmik Województwa Śląskiego, składający się z 45 radnych. Siedzibą sejmiku województwa są Katowice. Sejmik wybiera organ wykonawczy samorządu, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem.
Podział mandatów w Sejmiku Województwa Śląskiego (2018) Komitet wyborczy Mandaty
Prawo i Sprawiedliwość 22/45
Koalicja Obywatelska 19/45
Sojusz Lewicy Demokratycznej 2/45
Polskie Stronnictwo Ludowe 1/45
Niezależni 1/45

Budżet województwa śląskiego w 2013 r. zamknął się wydatkami w wysokości 1705,5 mln zł oraz dochodami w wysokości 1592,9 mln zł. Zadłużenie samorządu na koniec 2013 r. wyniosło 500,1 mln zł, co stanowiło 31,4% wartości wykonanych dochodów[5].
Młodzieżowy Sejmik Województwa Śląskiego

Młodzieżowy Sejmik Województwa Śląskiego jest on organem kolegialnym, mającym charakter konsultacyjny, doradczy i inicjatywny. Składa się z 45 przedstawicieli młodzieży w wieku od lat 15 do 24 z terenu województwa śląskiego[47].
Administracja rządowa
Siedziba urzędu wojewódzkiego – Gmach Sejmu Śląskiego

Organem administracji rządowej jest Wojewoda Śląski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody są Katowice[48], gdzie znajduje się Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach. W ramach urzędu działają także 2 delegatury: w Bielsku-Białej i w Częstochowie.

Delegatury urzędu wojewódzkiego obejmują swoim zasięgiem działania:

delegatura w Bielsku-Białej powiaty: bielski, cieszyński i żywiecki oraz miasto Bielsko-Biała.
delegatura w Częstochowie powiaty: częstochowski, kłobucki, myszkowski oraz miasto Częstochowa[49].

Wojewodowie śląscy

(od 1999)

Jarosław Wieczorek od 8 grudnia 2015
Piotr Litwa od 12 marca 2014 do 8 grudnia 2015
Zygmunt Łukaszczyk od 29 listopada 2007 do 27 lutego 2014
Tomasz Pietrzykowski od 28 grudnia 2005 do 29 listopada 2007
Lechosław Jarzębski od 22 października 2001 do grudnia 2005
Wilibald Winkler od 9 grudnia 2000 do 17 października 2001
Marek Kempski od 1 stycznia 1999 do 7 grudnia 2000

Wojewodowie katowiccy (1973–1998)

Marek Kempski od 12 grudnia 1997 do 31 grudnia 1998
Eugeniusz Ciszak od 1 czerwca 1994 do 21 listopada 1997
Wojciech Czech od 28 maja 1990 do 1 marca 1994
Tadeusz Wnuk od 18 maja 1985 do 28 maja 1990
Roman Paszkowski od 16 grudnia 1981 do 18 maja 1985
Henryk Lichoś od 24 grudnia 1980 do 15 grudnia 1981
Zdzisław Legomski od 15 czerwca 1978 do 23 grudnia 1980
Stanisław Kiermaszek od 11 czerwca 1975 do 14 czerwca 1978
Jerzy Ziętek od 12 grudnia 1973 do 10 czerwca 1975

Przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach (1950–1973)

Jerzy Ziętek od 1964 do 1973
Ryszard Nieszporek od 1954 do 1964
Józef Koszutski od 1952 do 1954
Bolesław Jaszczuk od 1950 do 28 kwietnia 1952

Wojewodowie śląscy (1945–1950)

Bolesław Jaszczuk od 1 listopada 1948 do 1950
Aleksander Zawadzki od 11 marca 1945 do 31 października 1948
Jerzy Ziętek od 1 lutego 1945 do 10 marca 1945

Wojewodowie śląscy (1922–1939)

Michał Grażyński (1 września 1926 – 5 września 1939)
Mieczysław Bilski (6 maja 1924 – 28 sierpnia 1926)
Tadeusz Koncki (13 października 1923 – 2 maja 1924)
Antoni Schultis (1 lutego 1923 – 2 października 1923)
Józef Rymer (18 maja 1922 – 5 grudnia 1922)

Bezpieczeństwo publiczne

W województwie śląskim działa centrum powiadamiania ratunkowego, które znajduje się w Katowicach i które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[50].
Wojsko

W województwie stacjonują jednostki wojskowe Sił Zbrojnych RP m.in.:

Wojsk Lądowych RP
18 Bielski Batalion Powietrznodesantowy
6 Batalion Powietrznodesantowy
5 Tarnogórski Pułk Chemiczny
Sił Powietrznych RP
34 Śląski Dywizjon Rakietowy Obrony Powietrznej
Wojsk Specjalnych RP
Jednostka Wojskowa Komandosów
Jednostka Wojskowa Agat

Instytucje wykonujące zadania na rzecz SZ RP:

Jednostka administracji wojskowej MON – Wojewódzki Sztab Wojskowy w Katowicach

Żandarmeria Wojskowa
Służba Kontrwywiadu Wojskowego

Zobacz też
Zobacz portal z wiadomościami w serwisie Wikinews na temat województwa śląskiego
Zobacz w Wikiźródłach tekst
polskie tablice rejestracyjne

Górny Śląsk
Śląsk
Zagłębie Dąbrowskie

Uwagi

Gmina miejska Sławków znalazła się początkowo w powiecie olkuskim. 1 I 2002 została przeniesiona do powiatu będzińskiego w woj. śląskim.

Przypisy

Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20].
ślaskie laureatem nagrody Europejski Region Przedsiebiorczości. slaskie.pl, 18 marca 2021. [dostęp 2021-03-18].
Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. ISSN 1505-5507.
geoportal.gov.pl. geoportal.gov.pl. [dostęp 2013-07-27].
Dane z wykonania budżetów jednostek samorządu terytorialnego województwa śląskiego za IV kwartał 2013 r.. Regionalna Izba Obrachunkowa w Katowicach. [dostęp 2014-10-12].
Obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 24 września 2014 r. ws. przeciętnej stopy bezrobocia w kraju oraz na obszarze powiatów (M.P. z 2014 r. poz. 0).
Urząd Statystyczny w Katowicach: Raport z wyników w województwie śląskim. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. 2012. [dostęp 2012-11-08].
Województwo śląskie w liczbach. Woj. śląskie – Dane demograficzne, Polska w liczbach [dostęp 2016-02-02] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
Rocznik Statystyczny Województw 2014. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2015-01-12, s. 625. ISSN 1230-5820.
Rocznik Statystyczny Województw 2013. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-01-15, s. 57. ISSN 1230-5820.
Obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 29 listopada 2013 r. (M.P. z 2013 r. poz. 0).
Bezrobotni oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatów (stan w końcu sierpnia 2014 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2014-09-24. [dostęp 2014-09-28].
Ubóstwo w Polsce w świetle badań GUS. Główny Urząd Statystyczny, 2013-10-17. s. 20. [dostęp 2013-12-08].
Rocznik Statystyczny Województw 2013. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-01, s. 304–305. ISSN 1230-5820.
Rocznik Statystyczny Przemysłu 2013. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-12, s. 220. ISSN 1231-8957.
Tereny wiejskie. slaskie.pl. [dostęp 2013-09-13].
Rozporządzenie Rady Ministrów zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych (Dz.U. z 2009 r. nr 187, poz. 1446).
Zarządzenie Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia 10.12.2009.
Transport. Wyniki działalności w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014, s. 94. ISSN 1506-7998.
Mieszkańcy Pomorza najchętniej korzystają z kolei. inforail.pl, 2018-08-08. [dostęp 2018-10-22].
Śląskie najwięcej wydaje na transport. inforail.pl, 2016-06-28. [dostęp 2016-06-28].
Dworce czynne na 30 06 2015. 2015-06-30. [dostęp 2015-08-03].
Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków – stan na 31 czerwca 2015 r. – woj. śląskie. 2015-06-30. [dostęp 2015-08-03].
Mapy ogólne. W: Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas Linii Kolejowych Polski 2011. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2011, s. H6. ISBN 978-83-931006-4-4.
Mapy ogólne. W: Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas Linii Kolejowych Polski 2011. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2011, s. H7. ISBN 978-83-931006-4-4.
Zespoły trakcyjne 14WE i tzw. Pociąg Papieski. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe kolei polskich 1991–2013. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2014, s. 245, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-6-4.
Koleje Śląskie chcą kupować tabor u jednego producenta. Jedno i dwupokładowy – TransInfo, transinfo.pl [dostęp 2021-03-23] (pol.).
Załącznik nr 3 do SIWZ KS/ZP/25/2016. kolejeslaskie.com. [dostęp 2016-10-20].
Elfy II pojadą do Kolei Śląskich. Umowa podpisana. rynek-kolejowy.pl, 2016-10-18. [dostęp 2016-10-19].
Marek Graff. Nowoczesne elektryczne zespoły trakcyjne w Polsce. „Technika Transportu Szynowego”. 5-6/2014, s. 34–47. Emi-press. ISSN 1232-3829.
Elf2 bez przydziału, pojedzie na różnych liniach. inforail.pl, 2017-09-13. [dostęp 2017-09-15].
PAP, Koleje Śląskie sondują możliwość zakupu pociągów piętrowych, Puls Biznesu [dostęp 2021-03-23].
Dostawa 1 sztuki nowego EZT. bip.slaskie.pl, 2012-09-06. [dostęp 2012-09-06].
Paweł Terczyński. Zespoły typu 36WEa Impuls dla Południowej Grupy Zakupowej. „Świat Kolei”. 7/2015, s. 12–18. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962.
Dostawa 1 sztuki elektrycznego zespołu trakcyjnego po naprawie głównej wraz z modernizacją. 2012-08-10. [dostęp 2012-08-10].
Dostawa 2 sztuk elektrycznych zespołów trakcyjnych. bip.slaskie.pl, 2011-11-21. [dostęp 2012-10-28].
Opowieść o tym jak Śląskie Flirta kupowało. inforail.pl, 2008-10-21. [dostęp 2012-12-29].
Paweł Terczyński. Elektryczne zespoły trakcyjne rodziny Elf. „Świat Kolei”. 3/2012, s. 26–33. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962.
Kultura. slaskie.pl. [dostęp 2013-09-13].
Raport o stanie lasów w Polsce 2012. Warszawa: Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 2013, s. 78. ISSN 1641-3229.
Szyra D. 2004. Ptaki zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Wielikąt”. Przegląd Przyrodniczy 15, 1-2: 77-104.
GUS: Bank Danych Lokalnych – Szkoły wyższe, studenci i absolwenci wg powiatów. [dostęp 2017-05-27].
Lista uczelni i szkół w Województwie śląskim.
„Szkoły wyższe i ich finanse w 2016 r.”, s. 76–77, 2017-10-30. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1506-2163 (pol.).
Polski Związek Biathlonu (pol.). biathlon.com. [dostęp 2013-07-24].
Wodzisław i Żywiec z BOSSM (pol.). biathlon.pl. [dostęp 2017-03-01].
https://mlodzi.slaskie.pl/content/statut-mlodziezowego-sejmiku
(Art. 3.) Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. (Dz.U. z 1998 r. nr 96, poz. 603).
(§ 3. Statut ŚUW w Katowicach) Zarządzenie Nr 149/09 Wojewody Śląskiego z dnia 4 czerwca 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2009 r., Nr 104, poz. 2317).

Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112 (pol.). uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].

Linki zewnętrzne

Eksklawa
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
C jest eksklawą państwa B i enklawą państwa A
C jest eksklawą państwa B, nie jest jednak enklawą

Eksklawa – część terytorium państwa lub innej jednostki administracyjnej, położona w oddzieleniu od głównego jego obszaru, lecz na tym samym obszarze lądowym (przeważnie kontynent). Może być otoczona terytorium innego państwa lub jednostki administracyjnej, stanowi wtedy jednocześnie enklawę.
Spis treści

1 Eksklawy międzynarodowe
1.1 Historyczne
1.2 Istniejące
2 W Polsce
2.1 Województwa
2.2 Powiaty
2.3 Gminy
2.4 Miasta
3 Zobacz też
4 Przypisy

Eksklawy międzynarodowe
Historyczne
Prusy Wschodnie były eksklawą niemiecką.

W okresie międzywojennym w latach 1926–1939 do Rzeczypospolitej Polskiej należał półwysep Westerplatte, który był polską eksklawą na terenie Wolnego Miasta Gdańska;
Gdańsk wraz z częścią terenów przyległych stanowił odciętą od reszty kraju przez terytorium Prus eksklawę I Rzeczypospolitej w latach 1772-1793 (pomiędzy I a II rozbiorem);
Prusy Wschodnie w latach 1920–1939;
eksklawy Berlina – powstałe w 1945 roku po podziale Berlina na sektory (1945–1990) w czasie alianckiej okupacji Niemiec.
Na pograniczu indyjsko-bengalskim było 92 eksklaw Bangladeszu i 106 eksklaw Indii, część z tych eksklaw znajdowała się w eksklawach. Wszystkie eksklawy zostały rozwiązane w 2015 po przez szereg korekt granicznych[1].
Morawskie enklawy na Śląsku

Istniejące
Belgijskie eksklawy w Holandii. Żółty – belgijskie Baarle-Hertog; jasny żółty – holenderskie Baarle-Nassau

Przykłady eksklaw międzynarodowych:

belgijskie miasto Baarle-Hertog stanowi grupę 22 eksklaw na terytorium holenderskiego miasta Baarle-Nassau, dodatkowo w eksklawach belgijskich znajduje się siedem eksklaw holenderskich,
niemieckie Büsingen stanowi enklawę w terytorium szwajcarskiego kantonu Szafuza,
włoskie miasto Campione d’Italia wewnątrz szwajcarskiego kantonu Ticino,
Alaska oddzielona od pozostałej części Stanów Zjednoczonych przez Kanadę,
Kabinda położona na północ od głównego terytorium Angoli, położona między Demokratyczną Republiką Konga i Kongiem,
należący do Rosji obwód kaliningradzki między Polską a Litwą nad Bałtykiem,
rosyjska enklawa Miedwieżje-Sańkowo, otoczona terytorium Białorusi,
hiszpańskie miasta Ceuta i Melilla na północnym wybrzeżu Maroka,
Llívia – hiszpańska eksklawa we Francji,
8 gmin (w tym miasto Dubrownik) żupanii dubrownicko-neretwiańskiej – eksklawa chorwacka nad Morzem Adriatyckim, oddzielona od reszty Chorwacji przez terytoria Bośni i Hercegowiny oraz Czarnogóry,
Oecussi-Ambeno, część Timoru Wschodniego położona na wybrzeżu indonezyjskim,
Ras al-Dżibal – część terytorium Omanu nad cieśniną Ormuz otoczona od strony lądu przez terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich,
Dystrykt Temburong – jeden z czterech dystryktów Brunei, oddzielony od reszty terytorium państwa przez Malezję i wody Zatoki Brunei,
Brytyjska Irlandia Północna stanowi eksklawę w terytorium Republiki Irlandzkiej,
trzy eksklawy Uzbekistanu (części wilajetu fergańskiego) otoczone terytorium Kirgistanu,
dwie eksklawy Tadżykistanu (części wilajetu sogdyjskiego) otoczone terytorium Kirgistanu,
Nachiczewańska Republika Autonomiczna – odosobniona część Azerbejdżanu.

W Polsce
Województwa

Obecnie w Polsce nie ma eksklaw na poziomie wojewódzkim. Jednak w jednym miejscu niemal istnieje eksklawa – mający powierzchnię ok. 6,3 ha fragment gminy Jutrosin leżącej w województwie wielkopolskim (powiat rawicki) znajduje się na terenie gminy Cieszków leżącej w województwie dolnośląskim (powiat milicki), a z właściwym terytorium gminy Jutrosin styka się na szerokości drogi polnej łączącej oba obszary[2].

Do końca 1998 roku istniała eksklawa wojewódzka. W latach 1975–98 wieś Zabieżki była częścią województwa warszawskiego otoczoną ze wszystkich stron obszarem województwa siedleckiego.
Powiaty

Przykłady eksklaw powiatów w Polsce:

miasto Sławków będące częścią powiatu będzińskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Dąbrowa Górnicza,
gmina Igołomia-Wawrzeńczyce będące częścią powiatu krakowskiego oddzieloną od jego głównego obszaru powiatem proszowickim i miastem na prawach powiatu Kraków,
powiat rybnicki składa się z trzech osobnych części rozdzielonych terytorium miasta na prawach powiatu Rybnik,
gmina Fabianki będące częścią powiatu włocławskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Włocławek,
wieś Lisek stanowiąca część gminy Fabianki w powiecie włocławskim położona około 1,5 km w linii prostej od granicy gminy i otoczona całkowicie terenami gmin Lipno i Bobrowniki należącymi do powiatu lipnowskiego (obszar eksklawy wynosi ok. 5 km²),
część wsi Chyża, leżącej w powiecie zamojskim (gmina Zamość), stanowi enklawę, liczącą ok. 10,5 ha, na obszarze miasta na prawach powiatu Zamość; od powiatu zamojskiego oddzielona jest pasem terytorium Zamościa o szerokości ok. 90 m[3],
niewielki fragment gminy Goczałkowice-Zdrój wchodzącej w skład powiatu pszczyńskiego stanowi enklawę na terenie gminy Chybie w powiecie cieszyńskim – jest to fragment doliny Bajorki oddzielony od pozostałej części powiatu pszczyńskiego nasypem linii kolejowej należącym do powiatu cieszyńskiego (odległość eksklawy od głównego terytorium powiatu pszczyńskiego wynosi ok. 35 m)[4],
Żory, będące miastem na prawach powiatu, posiadają eksklawę znajdującą się pomiędzy miastem na prawach powiatu Rybnik, a gminą Świerklany w powiecie rybnickim; obszar ten leży w odległości ok. 50 m od głównej części miasta i ma ok. 13,5 ha powierzchni[5],
fragment gminy Zduńska Wola wchodzącej w skład powiatu zduńskowolskiego znajduje się na terenie gminy wiejskiej Sieradz wchodzącej w skład powiatu sieradzkiego; eksklawa leży w odległości ok. 100 m od zasadniczego obszaru powiatu i liczy ok. 1,2 km² powierzchni[6],
dwa fragmenty gminy Jaworze wchodzącej w skład powiatu bielskiego znajdują się na terenie gminy Brenna wchodzącej w skład powiatu cieszyńskiego; są to dwa fragmenty przysiółka Jasionki wsi Jaworze – pierwszy o powierzchni ok. 2 ha leży w odległości ok. 10 m od zasadniczego obszaru powiatu, drugi o powierzchni ok. 5 ha leży w odległości ok. 40 m od zasadniczego obszaru powiatu i ok. 80 m od pierwszej eksklawy[7],
dwa fragmenty gminy Dobrzyca, powiat pleszewski na obszarze wsi Koźminiec otoczone obszarem gminy Rozdrażew, powiat krotoszyński. Pierwszy z nich o powierzchni ok. 10 ha ma tylko jeden punkt styczny z właściwym obszarem gminy Dobrzyca, drugi o powierzchni ok. 5 ha, na terenie którego znajduje się budynek mieszkalny otoczony jest ze wszystkim stron obszarem gminy Rozdrażew. Teren ten znajduje się w odległości od ok. 20 do ok. 60 metrów od granic właściwego obszaru gminy Dobrzyca[8].
działka nr 2056 będąca częścią Powiatu Miasta Gdynia znajduje się na terenie gminy Kosakowo wchodzącej w skład powiatu puckiego[9].

Gminy

Liczne gminy składają się z kilku fragmentów (część z nich to jednocześnie eksklawy powiatowe) – najczęściej dzieje się tak, gdy miasto, będące siedzibą gminy jest osobną gminą miejską, pozostawiając rozkawałkowaną gminę wiejską, np. gmina Włodawa, gmina Koło, gmina Głogów, gmina Tarnów (składa się z trzech fragmentów), gmina Łowicz. Rzadsze są przypadki, gdy obszar gminy rozdzielony jest terenem innej gminy, np.: gmina Mierzęcice, gmina Brwinów, gmina Stopnica, gmina Lubanie.

Wykaz eksklaw gminnych (bez eksklaw będących jednocześnie na poziomie powiatowym wymienionych w sekcji „Powiaty”)
Gmina Powiat Liczba eksklaw Uwagi Źródło danych
gmina Białe Błota bydgoski 1 eksklawa to bardzo mały fragment gminy o pow. ok. 235 m², leżący ok. 13 m od głównej części gminy i będący enklawą na terenie gminy Nowa Wieś Wielka [10]
gmina Bochnia bocheński 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Bochnia będącym osobną gminą [11]
gmina Brwinów pruszkowski 1 eksklawę stanowią wsie Żółwin i Owczarnia [12]
gmina Chełmiec nowosądecki 1 eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,7 km², leżący ok. 900 m od głównej części gminy, obejmujący wieś Kunów [13]
gmina Chełmno chełmiński 2 gmina składa się z 3 części rozdzielonych miastem Chełmno będącym osobną gminą [14]
gmina Dobryszyce radomszczański 1 eksklawa to fragment gminy o pow. ok. 5,3 km², leżący ok. 100 m od głównej części gminy, obejmujący miejscowości: Borowa, Huta Brudzka, Kotlewy i Janów [15]
gmina Głogów głogowski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Głogów będącym osobną gminą [16]
gmina Głusk lubelski 1 eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,4 km², leżący ok. 100 m od głównej części gminy, obejmujący wieś Nowiny (eksklawa oddzielona jest miastem Lublin) [17]
gmina Grudziądz grudziądzki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Grudziądz będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu) [18]
gmina Jarosław jarosławski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jarosław będącym osobną gminą [19]
gmina Jasło jasielski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jasło będącym osobną gminą [20]
gmina Jordanów suski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jordanów będącym osobną gminą [21]
gmina Koło kolski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Koło będącym osobną gminą [22]
gmina Kraśnik kraśnicki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Kraśnik będącym osobną gminą – eksklawę stanowi niewielki fragment gminy o powierzchni ok. 1,4 km², ze wsią Ośrodek-Wyżnica [23]
gmina Leżajsk leżajski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Leżajsk będącym osobną gminą [24]
gmina Liw węgrowski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Węgrów będącym osobną gminą i siedzibą gminy Liw. Mniejsza część gminy obejmuje jedynie wieś Jartypory. [25]
gmina Lubanie włocławski 1 eksklawa to niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 6,9 km², leżący ok. 1,3 km od głównej części gminy [26]
gmina Lubartów lubartowski 1 gmina składa się z dwóch części rozdzielonych miastem Lubartów będącym osobną gminą. Mniejsza część gminy o powierzchni 2,5 km² graniczy tylko przez czwórstyk z główną częścią gminy i obejmuje wieś Chlewiska, będącą eksklawą w gminie Niedźwiada [27]
gmina Łowicz łowicki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Łowicz będącym osobną gminą [28]
gmina Mielec mielecki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Mielec będącym osobną gminą [29]
Mielec (gmina miejska) mielecki 1 eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,1 km², leżący ok. 3,5 km od głównej części gminy, obejmujący dzielnicę (część miasta) Łuże [30]
gmina Mierzęcice będziński 1 eksklawa to niewielki niezabudowany fragment gminy o pow. ok. 0,8 km², leżący ok. 1,8 km od głównej części gminy [31]
gmina Ostrowice drawski 1 obszar istniejącej do końca 2018 gminy podzielony był na dwie części jeziorem Siecino należącym do gminy Złocieniec [32]
gmina Ostrów Wielkopolski ostrowski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Ostrów Wielkopolski będącym osobną gminą [33]
gmina Pabianice pabianicki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Pabianice będącym osobną gminą [34]
gmina Pilchowice gliwicki 1 eksklawa to niewielki niezabudowany fragment gminy o pow. ok. 0,7 km², leżący ok. 600 m od głównej części gminy [35]
gmina Przemyśl przemyski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Przemyśl będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu) [36]
gmina Radomsko radomszczański 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Radomsko będącym osobną gminą [37]
gmina Sępólno Krajeńskie sępoleński 1 eksklawa to niewielki niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 0,3 ha, leżący ok. 90 m od głównej części gminy [38]
gmina Sochaczew sochaczewski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Sochaczew będącym osobną gminą [39]
gmina Stargard stargardzki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Stargard będącym osobną gminą [40]
gmina Stopnica buski 2 spory osobny fragment gminy z miejscowościami Bosowice, Zaborze, Jakubiec, Wymysłów i Dąbrówka, leżący ok. 50 m od głównej części gminy oraz niewielki niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 2,7 ha, leżący ok. 360 m od głównej części gminy i będący enklawą w gminie Pacanów [41][42]
gmina Tarnów tarnowski 2 gmina składa się z 3 części rozdzielonych miastem Tarnów będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu) [43]
gmina Włodawa włodawski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Włodawa będącym osobną gminą [44]
Miasta
Granice administracyjne miasta Tychowa – cyframi od 1 do 9 oznaczono eksklawy miasta, literą A oznaczono eksklawę obszaru wiejskiego gminy znajdującą się na terenie miasta

W tabeli poniżej wymienione są tylko eksklawy w miastach niebędących samodzielnymi gminami (miasta w gminach miejsko-wiejskich). W tych przypadkach są to eksklawy obszaru miasta znajdujące się na obszarze wiejskim danej gminy. Ponadto eksklawy posiadają opisane powyżej: miasto na prawach powiatu Żory oraz miasto Mielec będące gminą miejską.
Miasto Powiat Liczba eksklaw Uwagi Źródło danych
Miechów miechowski 1 eksklawa leży ok. 900 m od głównej części miasta [45]
Nowa Dęba tarnobrzeski 1 eksklawa leży ok. 260 m od głównej części miasta [46]
Tychowo białogardzki 9 miasto w granicach administracyjnych składa się z dziesięciu osobnych fragmentów, dodatkowo na jego obszarze jest eksklawa części wiejskiej gminy Tychowo [47]
Więcbork sępoleński 1 eksklawa leży ok. 150 m od głównej części miasta [48]

Ponadto w przypadku trzech miast występuje przypadek istnienia eksklawy obszaru wiejskiego na terenie miasta (enklawa w mieście). Pierwszy to, opisany wyżej, przypadek Zamościa (jest to eksklawa na poziomie powiatowym), drugim opisany wyżej przypadek Tychowa, trzecim jest zaś przypadek miasta Polkowice, znajdującego się w powiecie polkowickim (gmina miejsko-wiejska Polkowice) – eksklawa obszaru wiejskiego znajduje się na terenie miasta, ok. 30 m od właściwego obszaru terenu wiejskiego i ma ok. 0,3 ha powierzchni[49].
Zobacz też
Zobacz hasło eksklawa w Wikisłowniku

enklawa

Przypisy

BBC [dostęp 2021-10-15] (ang.).
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (09.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (08.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (08.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (08.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (09.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (23.10.2012)
geoportal.gov.pl: Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (06.01.2015) (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2015-01-05].
geoportal.gov.pl, mapy.geoportal.gov.pl [dostęp 2021-01-07].
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Geoportal – Osnowa geodezyjna
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)

Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)

Kontrola autorytatywna (enklawa i esklawa):

PLWABN: 9811567250505606

Encyklopedia internetowa:

Store norske leksikon: eksklave

Kategoria:

Geografia polityczna

Menu nawigacyjne

Nie jesteś zalogowany
Dyskusja
Edycje
Utwórz konto
Zaloguj się

Artykuł
Dyskusja

Czytaj
Edytuj
Edytuj kod źródłowy
Historia i autorzy

Szukaj

Strona główna
Losuj artykuł
Kategorie artykułów
Najlepsze artykuły
Częste pytania (FAQ)

Dla czytelników

O Wikipedii
Zgłoś błąd
Kontakt
Wspomóż Wikipedię

Dla wikipedystów

Pierwsze kroki
Portal wikipedystów
Ogłoszenia
Zasady
Pomoc
Ostatnie zmiany

Narzędzia

Linkujące
Zmiany w linkowanych
Prześlij plik
Strony specjalne
Link do tej wersji
Informacje o tej stronie
Cytowanie tego artykułu
Element Wikidanych
Zaproponuj do mediów społecznościowych

Drukuj lub eksportuj

Utwórz książkę
Pobierz jako PDF
Wersja do druku

W innych językach

Alemannisch
Azərbaycanca
Български
Boarisch
Brezhoneg
Català
Čeština
Deutsch
Eesti
English
Esperanto
فارسی
Frysk
Galego
Bahasa Indonesia
Қазақша
Lëtzebuergesch
Lietuvių
მარგალური
Minangkabau
Монгол
Nederlands
Nedersaksies
日本語
Oʻzbekcha/ўзбекча
Plattdüütsch
Română
Русский
Simple English
Slovenčina
Српски / srpski
Sunda
Svenska
Українська
Vèneto
粵語
中文

Edytuj linki

Tę stronę ostatnio edytowano 18 lis 2021, 12:40.
Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o