Berlin Zachodni
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy Berlina Zachodniego. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Berlin.
Berlin Zachodni
West-Berlin
1949–1990
Flaga Berlina
Herb Berlina
Flaga Berlina Herb Berlina
Język urzędowy

niemiecki
Stolica

Berlin Zachodni
Ustrój polityczny

obszar specjalny pod kontrolą aliantów o statusie zbliżonym do wolnego miasta
Powierzchnia
• całkowita

479,3 km²
Liczba ludności (1987)
• całkowita
• gęstość zaludnienia

1,9 mln
3964 osób/km²
waluta

Marka niemiecka (DEM)
Data powstania

1949
Zjednoczenie Niemiec

Konferencja dwa plus cztery
3 października 1990
Strefa czasowa

UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod samochodowy

B (tablice rejestracyjne)
Mapa Berlina
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Mapa wschodniego i zachodniego Berlina, przejścia graniczne, sieci metra (mapa interaktywna)
Mur Berliński z torami S-Bahn do Berlina Wschodniego, 1980
Tablica „Uwaga! Opuszczają Państwo teraz Berlin Zachodni”, 1961 (podkreślenie słowa jetzt = ‘teraz’ oznacza „właśnie w tym miejscu”)
Tablica „Opuszczasz amerykański sektor”, 1985
Berlin Zachodni, Spandau, kwiecień 1981. Amerykański (gen. Rogers) i radziecki (ppłk. Dorofiew) oficer podczas zmiany wart

Berlin Zachodni (niem. West-Berlin, Berlin (West), Westberlin) – zachodnia część Berlina w latach 1949–1990, na którą składały się sektory okupowane przez aliantów zachodnich, od północy: francuski, brytyjski i amerykański – łącznie stanowiły one enklawę na terytorium NRD zarządzaną przez aliantów zachodnich.

Na Berlin Zachodni składały się przede wszystkim peryferyjne dzielnice południowe i zachodnie, wcielone do miasta dopiero w 1920 r. (54% powierzchni całkowitej miasta[1]), ponadto park Tiergarten i niewielka południowa część historycznego centrum. Jednym z architektonicznych symboli Berlina Zachodniego jest blok mieszkalny Unité d’habitation (niem. Corbusierhaus) autorstwa Le Corbusiera zbudowany w 1958 r. Budynek charakteryzuje się wyższym standardem niż bloki mieszkalne w Niemczech Wschodnich[2].
Spis treści

1 Zimna wojna
2 Status prawny
3 Etymologia nazwy
3.1 Standardy zachodnie
3.2 Niemiecka Republika Demokratyczna
4 Podział administracyjny
4.1 Sektor amerykański
4.2 Sektor brytyjski
4.3 Sektor francuski
5 Eksklawy na terytorium NRD
6 Zobacz też
7 Przypisy
8 Bibliografia

Zimna wojna

W 1948 r. doszło do pierwszego poważnego konfliktu między dawnymi aliantami wokół Berlina. Okupacyjne władze radzieckie zarządziły blokadę zachodnich sektorów miasta oraz odcięły do niego dostawy energii elektrycznej. Wobec istnienia zapasów żywności jedynie na 30 dni mocarstwa zachodnie rozpoczęły tworzenie mostu powietrznego, który pozwolił im utrzymać status quo Berlina Zachodniego. Do 1961 miasto miało wspólną sieć telefoniczną i transportu miejskiego, a część mieszkańców strefy wschodniej pracowała w zachodniej części miasta[3].

13 sierpnia 1961 władze NRD rozpoczęły budowanie Muru Berlińskiego, który miał uniemożliwić przechodzenie obywateli na stronę zachodnią. O budowę muru zabiegał Walter Ulbricht, a ostateczną decyzję podjął I sekretarz KPZR Nikita Chruszczow[3]. Prezydent USA John F. Kennedy powiedział 26 czerwca 1963 Ich bin ein Berliner (pol. jestem berlińczykiem).

Pomimo tej specjalnej opieki mocarstw zachodnich w latach 60. XX wieku Berlin Zachodni był miejscem kontestacji środowisk lewicowych oraz gwałtownych protestów studenckich w latach 1967–1968.

Po podpisaniu traktatu czterech mocarstw między USA, Wielką Brytanią, Francją i ZSRR w dniu 3 września 1971, potwierdzającego status quo, nastąpiło pewne odprężenie. Traktat ten umożliwił dalsze umowy między Senatem Berlina a rządem NRD, ułatwiające ruch tranzytowy do RFN oraz pozwalające mieszkańcom zachodniej części miasta na regularne wizyty w Berlinie Wschodnim. W 1987 r. Ronald Reagan powiedział Panie Gorbaczow, niech pan zburzy ten mur. W wyniku rewolucji w NRD mur upadł 9 listopada 1989, zaś połączenie obu części miasta nastąpiło wraz ze zjednoczeniem Niemiec w 1990 r. Formalny koniec Berlina Zachodniego nastąpił 3 października 1990[1].
Status prawny

Zobacz też: Porozumienie czterech mocarstw w sprawie Berlina.

Berlin Zachodni nie był postrzegany jako część RFN, lecz miał status obszaru specjalnego administrowanego przez aliantów, o statusie zbliżonym do wolnego miasta. Fakt ten szczególnie podkreślały władze NRD, co przejawiało się także w oficjalnym określaniu go jako Westberlin, podczas gdy w RFN i samym Berlinie Zachodnim używano określeń Berlin, Berlin (West) (w Ustawie Zasadniczej RFN, zastępującej niemożliwą do wprowadzenia konstytucję podzielonego państwa, Berlin był wymieniony jako jeden z krajów związkowych, choć zaznaczono niemożność działania tej ustawy na cały Berlin – stąd zaznaczanie zachodniej części, niem. West) lub nieoficjalnie West-Berlin. Władze alianckie przyznawały jednak istnienie szczególnych powiązań z RFN. Fakt ten manifestował się m.in. w tym, iż budżet miasta w połowie pochodził z dotacji rządu federalnego.

Większą część władzy wykonawczej mocarstwa okupacyjne scedowały na Senat Miasta Berlina, który uważał się za pełnoprawną władzę całego miasta łącznie z jego wschodnimi dzielnicami. Funkcję parlamentu pełniła Izba Deputowanych. Ustawy uchwalone przez parlament zachodnioniemiecki w Bonn nie miały mocy prawnej w Berlinie Zachodnim i były samodzielnie uchwalane (zazwyczaj w identycznym brzmieniu) przez Izbę Deputowanych.

Berlińczycy nie mogli także brać udziału w wyborach do zachodnioniemieckiego Bundestagu – reprezentowało ich tam 20 delegatów bez prawa głosu, wybieranych przez Izbę Deputowanych. Przedstawiciele Berlina Zachodniego mieli natomiast prawo głosu na posiedzeniach izby wyższej zachodnioniemieckiego Bundesratu. Byli oni delegowani przez Senat (odpowiednik rządu krajowego w systemie federalnym). Ponadto na terenie Berlina Zachodniego nie istniał powszechny obowiązek obrony, w związku z czym wielu poborowych z Niemiec Zachodnich przeprowadzało się do Berlina, aby uniknąć służby wojskowej.

Szczególny status miasta widoczny był także w zakresie transportu. Przestrzeń powietrzna nad miastem zarezerwowana była wyłącznie dla lotnictwa mocarstw okupacyjnych, dlatego też w Berlinie Zachodnim nie lądowały samoloty Lufthansy, lecz jedynie narodowi przewoźnicy państw okupacyjnych – Pan American World Airways (PanAm), British European Airways BEA/British Airways (BA) i Air France. Zakaz ten dotyczył także samolotów prywatnych. Na mocy postanowienia aliantów obsługę linii kolejowych na terenie Berlina Zachodniego przejęła wschodnioniemiecka Reichsbahn. Konflikt powstały na tym tle uwidocznił się szczególnie po budowie Muru Berlińskiego – berlińczycy z zachodniej części miasta rozpoczęli bojkot zarządzanej przez NRD S-Bahn, tak iż z czasem z dziesięciu linii czynnych pozostały trzy. Władze Berlina Zachodniego w zamian silnie forsowały rozbudowę metra, które znajdowało się pod ich kontrolą. Dopiero w 1984 r. NRD zgodziła się oddać coraz mniej rentowną S-Bahn Senatowi w dzierżawę. Linie kolei dalekobieżnych, zarządzane tak jak kolej miejska przez NRD, pozostały aż do zjednoczenia niezelektryfikowane. Berlin Zachodni wydawał także własne znaczki pocztowe, uznawane jednak również przez pocztę zachodnioniemiecką.

W związku ze specyficznym statusem miasta prawnicy zachodnioniemieccy spierali się, czy Berlin Zachodni należy uznać za okupowane i niesuwerenne terytorium Rzeszy Niemieckiej.

Osobny artykuł: Burmistrzowie Berlina.

Nadburmistrzowie Berlina Zachodniego:

Ernst Reuter (1950–1953),
Walther Schreiber (1953–1955),
Otto Suhr (1955–1957),
Willy Brandt (1957–1966),
Heinrich Albertz (1966–1967),
Klaus Schütz (1967–1977),
Dietrich Stobbe (1977–1981),
Hans-Jochen Vogel (1981),
Richard von Weizsäcker (1981–1984),
Eberhard Diepgen (1984–1989),
Walter Momper (1989–1990).

Etymologia nazwy

Nazwa Berlin Zachodni stosowana była w latach 1961 a 1989. Z przyczyn geopolitycznych w języku niemieckim nie było jednolitej pisowni nazwy. Do 1961 częściej w użyciu były nazwy sektorów podzielonego miasta – sektor amerykański, brytyjski i francuski[4].

W Niemczech istniały trzy odmiany zapisu nazwy miasta: Westberlin, Berlin (West) i West-Berlin. Różnice w pisowni nasiliły się szczególnie po budowie muru berlińskiego, gdy zachodnia część miasta stała się jednostką izolowaną i nastąpiła konieczność jej oficjalnego nazwania[4].
Standardy zachodnie

Komisja senatu Berlina Zachodniego w 1960 zaleciła dla celów nieurzędowych pisanie nazwy miasta z łącznikiem, czyli West-Berlin[5]. Dla celów urzędowych zalecano pisownię Berlin (West) i Berlin (Ost). Pisownia Berlin (West) upowszechniła się zwłaszcza w latach 80. i była używana zarówno na zachodzie, jak i na wschodzie miasta[4]. W roku 1985 zachodnioberliński Senat wydał mapę, na której zachodnią część miasta określano jako Berlin (West)[5].

W mowie potocznej mieszkańców Berlina Zachodniego dominowało określenie Berlin, które dotyczyło obu stron miasta. Mieszkańcy Berlina Zachodniego mogli odwiedzać wschodnią część miasta i traktowali ją jako część jednego organizmu miejskiego[4].
Niemiecka Republika Demokratyczna

Oficjalną nazwą Berlina zachodniego używaną w Niemieckiej Republice Demokratycznej była selbständige politische Einheit Westberlin – samodzielna jednostka polityczna Berlin Zachodni[4]. Na mapach wydawanych w Niemieckiej Republice Demokratycznej, na przykład w roku 1957, zachodnią część miasta określano Westberlin i definiowano jako obszar reżymów okupacyjnych Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji. Wschodnią część Berlina opisywano jako Demokrat. Berlin[5]. Oficjalną nazwą Berlina wschodniego była Berlin Haupstadt der DDR (Berlin stolica NRD), przyjęta już po wzniesieniu muru berlińskiego[4]. W NRD nazwa Ostberlin była niemile widziana; użycie jej na przykład podczas matury groziło niezaliczeniem egzaminu[6].
Podział administracyjny

Osobny artykuł: Sektory Berlina.

Przed zjednoczeniem w 1990 Berlin Zachodni składał się z dwunastu okręgów administracyjnych (Bezirk), w odróżnieniu od okręgów administracyjnych Berlina Wschodniego (Stadtbezirk):
Sektor amerykański

Neukölln
Kreuzberg
Schöneberg
Steglitz
Tempelhof
Zehlendorf

Sektor brytyjski

Charlottenburg
Tiergarten
Wilmersdorf
Spandau

Sektor francuski

Reinickendorf
Wedding

Eksklawy na terytorium NRD

Osobny artykuł: Eksklawy Berlina.

Berlin Zachodni posiadał dziesięć niewielkich eksklaw na terytorium NRD. Poprzez wymianę terytorium część z nich przeszła we władanie NRD, część uzyskała połączenie z Berlinem Zachodnim. Najbardziej znaną i jedyną stale zamieszkiwaną eksklawą było Steinstücken (około 200 mieszkańców). Miejscowość ta należała administracyjnie do amerykańskiego sektora Berlina, podczas gdy tereny wokół należały do miasta Poczdam. 18 października 1952 oddziały policji NRD Volkspolizei zajęły bezprawnie Steinstücken, wycofały się jednak cztery dni później po proteście Amerykanów. Władze NRD wprowadziły w odpowiedzi kontrole graniczne wokół Steinstücken. Po wybudowaniu Muru Berlińskiego Steinstücken przez pewien czas umożliwiało stosunkowo łatwą ucieczkę na Zachód, ponieważ otoczone było jedynie zasiekami z drutu kolczastego. Dopiero po ucieczce ponad dwudziestu pograniczników NRD miejscowość otoczono murem. Od 1961 r. Amerykanie utrzymywali w niej stały posterunek wojskowy, by podkreślić jej przynależność do amerykańskiego sektora Berlina – wymiana personelu odbywała się za pomocą śmigłowców. Dopiero po podpisaniu traktatu czterech mocarstw w 1971 r. Steinstücken uzyskało w drodze wymiany terytorium korytarz łączący je z Berlinem, otoczony po obu stronach murem.

Ponadto na terenie Berlina Zachodniego znajdowały się dwie niewielkie eksklawy należące do NRD, zlikwidowane przy okazji wymiany terytorium w 1988 r.
Zobacz też

Berlin (wschodni)
Berlin Zachodni (nazwa)

Przypisy

Berlin Zachodni, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2018-07-09].
Bärbel Högner "Le Corbusier: Unité d’habitation, Typ Berlin" 2020
Andrzej Stach: Jak mur podzielił Berlin. Deutsche Welle. [dostęp 2018-07-09].
Spelling – how to spell West Berlin, Westberlin, West-Berlin… (ang.). 2015-10-30. [dostęp 2018-07-10].
Andreas Conrad: West-Berlin oder Westberlin? (niem.). der Tagesspiegel, 2013-08-12. [dostęp 2018-07-10].

Andre Mielke: Westberlin darf nicht untergehen! (niem.). Die Welt, 2008-05-13. [dostęp 2018-07-10].

Bibliografia

Wilfired Rott: Wyspa. Dzieje Berlina Zachodniego 1948-1990. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16837-7.

pde

Zimna wojna

pde

Europejskie Stolice Kultury
Kontrola autorytatywna (jednostka administracyjna):

VIAF: 122530980LCCN: n79013828GND: 4069304-1BnF: 15328381cSUDOC: 031278736NLA: 36559094NKC: ge134014J9U: 987007552633205171WorldCat: lccn-n79013828

Rudolf Heß
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy polityka. Zobacz też: Rudolf Höß i Walter Rudolf Hess.
Rudolf Heß
Ilustracja
Pełne imię i nazwisko

Rudolf Walter Richard Heß
Data i miejsce urodzenia

26 kwietnia 1894
Aleksandria
Data i miejsce śmierci

17 sierpnia 1987
Berlin Zachodni
Zastępca führera
Okres

od 21 kwietnia 1933
do 12 maja 1941
Przynależność polityczna

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
Następca

Martin Bormann (jako szef Kancelarii NSDAP)
podpis
Odznaczenia
Odznaka Złota Partii (III Rzesza)
Krzyż Żelazny (1813) II Klasy Order Zasługi Wojskowej (wojenny, Bawaria) Srebrna odznaka za rany (Cesarstwo Niemieckie) Krzyż Honorowy dla Walczących na Froncie (III Rzesza) Medal upamiętniający 9 listopada 1923 (III Rzesza)
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Rudolf Walter Richard Heß (pisownia alternatywna: Hess; wymowa niemiecka [hɛs]; ur. 26 kwietnia 1894 w Aleksandrii, zm. 17 sierpnia 1987 w Berlinie Zachodnim) – niemiecki żołnierz, następnie działacz partyjny, jeden z przywódców nazistowskiej III Rzeszy. Był jednym z najbliższych współpracowników Adolfa Hitlera i do zakończenia swej kariery politycznej w maju 1941 zastępcą Hitlera i formalnie trzecią, po Hermannie Göringu, osobą w państwie. Drugą połowę życia, ostatnich czterdzieści sześć lat spędził w niewoli i w zakładach karnych, co wśród sympatyków uczyniło go męczennikiem[1].
Spis treści

1 Życiorys
1.1 Wczesne lata
1.2 Po I wojnie światowej
1.3 Wybuch II wojny światowej
1.4 Geneza lotu do Wielkiej Brytanii
1.5 Lot do Wielkiej Brytanii
1.6 Proces norymberski
1.7 Odbywanie kary w Spandau i śmierć
2 Życie prywatne i kult
3 Przypisy
4 Bibliografia
5 Linki zewnętrzne

Życiorys
Wczesne lata

Urodził się w 1894 roku w Aleksandrii, w Egipcie, ówcześnie na terytorium Imperium Osmańskiego. Był najstarszym synem niemieckiego kupca Fritza Heßa i jego żony Klary[2]. Miał dwoje rodzeństwa, brata Alfreda (ur. 1897) i siostrę Margarete (ur. 1908)[3]. Mieszkał z rodziną w wygodnej, otoczonej bujnym ogrodem trzypiętrowej willi w Ibrahimijji, wschodnim przedmieściu Aleksandrii[2]. Ojciec chciał, by młody Heß w przyszłości przejął rodzinną firmę[4]. Wykształcenie zdobył w Egipcie, Niemczech i Szwajcarii[5]. Mały Rudolf uczęszczał w latach 1900–1906 do niemieckiej szkoły protestanckiej w Aleksandrii, następnie dla braci Heß został wynajęty prywatny egipski guwerner[6]. Wśród Niemców żyjących za granicą był rozpowszechniony skrajny nacjonalizm, „bardziej niemiecki” od krajowego. Heß już od wczesnych lat przejawiał patriotyzm wobec odległej ojczyzny. Rodzina Heßów spędzała każde lato w Niemczech, w swojej willi[7]. Od wieku czternastu lat Heß chodził do ewangelickiej szkoły w niemieckim Bad Godesberg, gdzie uczył się matematyki i przedmiotów przyrodniczych[2]. Po uzyskaniu małej matury[8] uzupełniał swoje wykształcenie uczęszczając przez rok do École Supérieure de Commerce w szwajcarskim Neuchâtel[2]. Po ukończeniu szkoły w 1912 roku pracował jako kupiecki praktykant w Hamburgu[9].

W sierpniu 1914, wbrew woli ojca, jako ochotnik zgłosił się do armii niemieckiej[2]. I wojnę światową potraktował jako cudowną przygodę. Uczestniczył w bitwie pod Ypres jako szeregowy 7. Bawarskiego Pułku Artylerii Polowej, gdzie za waleczność zdobył Krzyż Żelazny II klasy. 15 kwietnia 1915 został awansowany do stopnia starszego szeregowego, 21 maja 1915 do stopnia kaprala, 26 października 1915 do stopnia plutonowego[10]. Wziął udział w bitwie pod Verdun, gdzie 12 czerwca 1916 został ranny w ramię i dłoń[11], a 25 grudnia 1916 awansował na sierżanta. W Boże Narodzenie 1916 roku został przeniesiony do 18. Bawarskiego Rezerwowego Pułku Piechoty i mianowany dowódcą plutonu 10 kompanii. 23 lipca 1917 roku został trafiony odłamkiem pocisku artyleryjskiego, a 8 sierpnia otrzymał poważny postrzał w trakcie szturmowania wzgórza w rumuńskich Karpatach[12]. Następne miesiące spędził na leczeniu w szpitalach[13]. 8 października 1917 awansował na podporucznika[10]. W marcu 1918 po przejściu testów kwalifikacyjnych rozpoczął szkolenie na pilota, a w październiku oficjalnie wstąpił do Jagdstaffel 35B, bawarskiej eskadry myśliwców stacjonujących w Givry w Ardenach[12]. Nie zdążył już zestrzelić żadnego samolotu, bo skończyła się wojna. Swój udział w I wojnie światowej zakończył w stopniu porucznika[5]. 13 grudnia 1918 został zdemobilizowany[12].
Po I wojnie światowej

Po wojnie eskadra myśliwców Heßa, podobnie jak większość innych jednostek lotnictwa Niemiec, została rozwiązana[14] (w podobnej sytuacji znalazł się również Göring). Upadek Cesarstwa Niemieckiego odebrał jako katastrofę narodową[15]. Droga powrotna do Egiptu, administrowanego teraz przez Brytyjczyków, została zamknięta. Jego ojciec z trudem odbudowywał tam firmę[16].

W kwietniu 1919, w trakcie rewolucji listopadowej, została na krótko utworzona socjalistyczna Bawarska Republika Rad. Ponieważ większość jej kierownictwa było pochodzenia żydowskiego, wywołało to w narodzie niemieckim skojarzenia, że bolszewizm i judaizm były zasadniczo tym samym. W niedalekiej przyszłości miało to skutkować w Niemczech upowszechnieniem silnych postaw antysemickich[17], które dodatkowo wzmacniała legenda o ciosie w plecy. W Bawarii, tradycyjnie konserwatywnej części Niemiec i drugim co do wielkości kraju związkowym Niemiec (po Prusach) również mieszkali ludzie, którzy mieli już niedługo stanowić trzon kierownictwa ruchu narodowosocjalistycznego: Adolf Hitler, Ernst Röhm, Hermann Göring i Heinrich Himmler. Heß, jak sam przyznał, zanim osobiście poznał Hitlera był zagorzałym antysemitą i wierzył w „światowy spisek Żydów”[18].
Karl Haushofer i Heß, ok. 1920

Od 1919 roku Heß mieszkał w Monachium, gdzie w 1920 roku rozpoczął studia na wydziale nauk politycznych (byli żołnierze zostali po wojnie zwolnieni z egzaminów wstępnych na niemieckie uniwersytety[9]). Pracował jako przedstawiciel handlowy firmy meblarskiej, by zarobić na studia[4]. Niezadowolony z podpisania traktatu wersalskiego wstąpił w lutym 1919 do antysemickiego Towarzystwa Thule. Stał się wytrawnym bojówkarzem. W międzyczasie wstąpił do Freikorpsu i uczęszczał na wykłady z ekonomii i historii na Uniwersytecie Monachijskim[19], gdzie poznał profesora Karla Haushofera. Heß był wysportowany, nie pił alkoholu i nie palił papierosów[20]. Od 7 maja do 15 października 1919 figurował na liście żołdu 5. kompanii alarmowej Korpusu Ochotniczego Eppa. 30 kwietnia 1920 oficjalnie wystąpił z Reichswehry[21]. W czerwcu 1920 został członkiem NSDAP[22] (legitymacja nr 1600[23]). W listopadzie 1921 zaprosił Hitlera, żeby wygłosił przemówienie na uniwersytecie. Jako jeden z pierwszych wstąpił w 1922 roku do Sturmabteilung (SA), czyli Oddziałów Szturmowych, jak nazywano bojówki partii[22]. Z wielkim zaangażowaniem wziął udział w nieudanym puczu monachijskim 8 i 9 listopada 1923, kiedy uzbrojony wkroczył razem z Hitlerem do monachijskiej piwiarni Bürgerbräukeller. Zadaniem Heßa było uwięzienie obecnych tam premiera rządu bawarskiego oraz kilku jego ministrów[24] i wywiezienie ich samochodem do upatrzonego domu. Następnie w górach, w pobliżu Tegernsee, przetrzymywał i pilnował jako zakładników dwóch ministrów bawarskiego rządu, nieprzychylnych nazistom. Kiedy 9 listopada dotarła wiadomość o rozgromieniu przewrotu zwolnił ministrów, a sam przedostał się przez granicę austriacką i uniknął aresztowania[9]. Gdy 1 kwietnia 1924 zapadły bardzo niskie wyroki dla puczystów, wraz z dobrymi warunkami ich odbywania, Heß postanowił oddać się w ręce wymiaru sprawiedliwości. W maju 1924[24] oddał się dobrowolnie w ręce władz i został aresztowany[5]. Otrzymał wyrok osiemnastu miesięcy pozbawienia wolności, z przewidywanym zawieszeniem pięciu szóstych kary[24]. Wspólnie z Hitlerem przebywał w twierdzy Landsberg, a od końca lutego 1925 był jego osobistym sekretarzem[25] (z miesięczną pensją 300 marek[26]) i z tą chwilą polityka stała się ostatecznie jego zawodem. Przeszli z Hitlerem na zwracanie się po imieniu (co było bardzo rzadkie w kontaktach Hitlera), jednak Heß ukrywał to przed opinią publiczną. W tym czasie wniósł znaczny wkład w powstanie książki Hitlera Mein Kampf[27]. Opuścił zakład karny 1 stycznia 1925[28], dwanaście dni po Hitlerze. Wspólny pobyt z Hitlerem w więzieniu umocnił więzi ich łączące[29]. Gdy w lutym 1925 została reaktywowana NSDAP, Heß otrzymał legitymację członkowską nr 16[30]. Studiów nie ukończył.

Ze względu na swój charakter, Heß wolał nie występować publicznie i raczej działać na „zapleczu” partii[31]. Aż do 1928 roku, do powrotu na niemiecką scenę polityczną Göringa, Hitler polegał na Heßie w bezpośrednich kontaktach wymagających towarzyskiej ogłady lub wyrafinowania. W 1928 roku Heß, działając za pośrednictwem bankiera i przemysłowca Fritza Thyssena, zdobył fundusze na zakup pałacu w Monachium, który stał się siedzibą partii (Brunatny Dom)[9]. Hitler uważał Heßa za całkowicie lojalnego i dlatego powierzył mu kontrolę nad partią[29]. Heß stał się nieodłącznym towarzyszem Hitlera. W końcu Hitler namówił Heßa do zawarcia w 1927 roku związku małżeńskiego, aby położyć kres pogłoskom o jego homoseksualizmie. Heß organizował wystąpienia publiczne Hitlera i pracował z nim nad przemówieniami. Sensem życia Heßa stało się przebywanie u boku Hitlera i praca na rzecz ruchu hitlerowskiego[4]. Monachium zostało oficjalnie ogłoszone „stolicą ruchu” i pozostało głównym miejscem pracy Heßa[32]. Heß wyspecjalizował się między innymi w zbieraniu hojnych dotacji dla partii, co umożliwiło znaczną intensyfikację kampanii wyborczej[33].

W maju 1927 amerykański lotnik Charles Lindbergh dokonał pierwszego w dziejach samotnego przelotu przez Atlantyk, lecąc bez międzylądowania ze Stanów Zjednoczonych do Paryża. Heß chciał dokonać podobnego wyczynu, jednak lecąc w trudniejszym, przeciwnym kierunku (przeciwne wiatry). Jego marzenie nie spełniło się z powodu braku finansowania takiego lotu. 4 kwietnia 1929 Heß uzyskał licencję pilota cywilnego. W lipcu 1930 stał się właścicielem lekkiego, dwumiejscowego jednopłatowca BFW M23b, który otrzymał w prezencie od partyjnej nazistowskiej gazety Völkischer Beobachter. M.in. używając samolotu zakłócał mityngi polityczne konkurencji, przelatując nisko nad ziemią[34].

W 1930 roku został przewodniczącym Centralnej Komisji Politycznej NSDAP. W 1932 roku oddał stanowisko sekretarza Hitlera, w grudniu 1932 został delegatem do Reichstagu, a od 21 kwietnia 1933 był zastępcą führera w NSDAP[25]:

Mianuję członka partii Rudolfa Hessa moim zastępcą, upoważniając go do podejmowania decyzji w moim imieniu we wszystkich sprawach dotyczących przewodzenia partii[35].

Heß i Adolf Hitler, 1936

Od tego okresu Heß przestał być osobą anonimową publicznie[36]. 1 grudnia 1933 wszedł w skład rządu Adolfa Hitlera jako minister bez teki[25]. Był także w tym okresie przewodniczącym Komitetu doradczego nazistowskiej organizacji Bund Deutscher Osten[37]. Po nocy długich noży z 29 na 30 czerwca 1934 SA zostały zastąpione przez Schutzstaffel (SS), a Heß został przez Hitlera mianowany Obergruppenführerem, czyli generałem tej nowej formacji[38]. Heß zaczął stanowić centralną postać reżimu hitlerowskiego; jego żarliwe oddziaływanie na masy było ogromne. Stał się arcykapłanem kultu führera[39]. Rola zastępcy ewoluowała do reprezentowania reżimu na zewnątrz[40].

We wrześniu 1935 Heß wydał zarządzenie, w myśl którego wszystkie partyjne agencje informowały Gestapo o osobach, które krytykowały NSDAP. Jako minister w tym samym miesiącu podpisał antysemickie ustawy norymberskie[41]. W 1937 roku został patronem Dwunastego Międzynarodowego Kongresu Homeopatów w Berlinie i założył Akademię Nowoczesnej Medycyny Niemieckiej Rudolfa Heßa z siedzibą w Dreźnie[42]. Angażował się w politykę restrykcyjną wobec Żydów. W maju 1938 podpisał dekrety pozbawiające Żydów prawa do sprawowania urzędów państwowych i głosowania. W lipcu 1938, na podstawie wydanego przez Heßa zarządzenia, lekarzom żydowskim zostało zabrane prawo wykonywania zawodu[41].
Wybuch II wojny światowej

1 września 1939 Hitler ogłosił, że w razie jego śmierci jego następcą będzie Hermann Göring, a następcą Göringa zostanie Heß. Ponadto Heß był członkiem ministerialnej Rady Obrony Rzeszy[43]. Był w nieformalnej frakcji wśród najbliższych współpracowników Hitlera, która optowała za pokojem na Zachodzie[44]. Twierdził, że bolszewizm miał zamiar wtrącić Europę w chaos i wojnę, by móc ustanowić własne panowanie nad wszystkimi narodami kontynentu[45]. Proponował m.in. wprowadzenie kary chłosty dla Żydów na terenie okupowanej Polski[46].

Jego ambitnym zastępcą i najbardziej zaufanym współpracownikiem był sprytny Martin Bormann, który zaczął zdobywać coraz większe wpływy i w końcu odsunął Heßa w cień[4][47]. Heß zaczął myśleć nad dokonaniem jakiegoś spektakularnego wyczynu, którym przypomniałby o sobie.
Geneza lotu do Wielkiej Brytanii

Osobny artykuł: Bitwa o Anglię.

Europa w 1941 roku

Pod koniec lipca 1940 Hitler wezwał Heßa, chcąc przedstawić mu swoje „życzenia”. Zakomunikował mu, że nie chce walczyć z Wielką Brytanią[43]. Hitler wyznaczył Heßowi zadanie zbadania sposobów pozbycia się Winstona Churchilla i powiedział do niego: Co ja mam zrobić? Czy muszę osobiście tam pojechać, żeby z nim porozmawiać?[48]. 31 sierpnia Heß spotkał się z profesorem Karlem Haushoferem i rozmawiał z nim o tym, jak skontaktować się z „partią pokojową”[49]. 8 września spotkał się w swoim biurze z synem profesora Haushofera Albrechtem, który powiedział Heßowi, że nikt wpływowy w Wielkiej Brytanii nie będzie uważał traktatu z Hitlerem za coś innego, niż „bezwartościowy świstek”[50].

W październiku 1940 zaczął się szkolić pod kierunkiem naczelnego pilota testowego fabryki, produkującej samoloty Williego Stoera. Po przeszkoleniu załatwił sobie własny samolot, model Bf 110E-1/N, o kodzie wywoławczym VJ+OQ i wyposażył go w dwa ogromne odrzucane zbiorniki, mieszczące po 900 litrów paliwa, oraz w kompas radiowy[51]. Jesienią zaczął uczyć się angielskich słówek[52].

Pierwszy lot w sprawie pokoju z Wielką Brytanią i niedopuszczenia do wojny na dwa fronty odbył 21 grudnia 1940, prawdopodobnie do Berna, gdzie mógł spotkać się z Samuelem Hoare – brytyjskim przeciwnikiem prowadzenia wojny. Drugi lot w tej samej sprawie odbył 18 stycznia 1941[53].

4 maja 1941 Hitler po wygłoszonym przemówieniu w Reichstagu usiadł obok Heßa i wtedy widzieli się po raz ostatni. Heß przygotowywał się do swojego wyczynu lotniczego i negocjacji, które – jak naiwnie wierzył – przywrócą mu należną pozycję ulubionego stronnika führera[54]. Potem wróciłby do Niemiec, przywożąc na tacy pokój z Wielką Brytanią[55]. Wykazał się przy tym nieznajomością angielskiego systemu politycznego. Uważał, że brytyjski monarcha był samodzielny i niezależny w zatwierdzaniu decyzji dotyczących kraju[4].

Istnieje teoria, według której Heß wykonywał tajną misję powierzoną mu przez Hitlera, a gdy lot zakończył się klęską, Hitler odciął się od całej sprawy[56].
Lot do Wielkiej Brytanii

Polecił swojej sekretarce dzwonić codziennie do pracowników Centralnego Zespołu Meteorologicznego celem monitorowania pogody nad Morzem Północnym. Astrolog określił na dzień 10 maja korzystny układ gwiazd[57]. Heß spakował banknoty, wizytówki doktora Albrechta Haushofera i profesora Karla Haushofera, aparat fotograficzny Leica, małą latarkę elektryczną, żyletkę i strzykawkę wysterylizowaną alkoholem. Zabrał również lekarstwa, które znajdowały się w małych blaszanych kasetkach, pudełkach, tubkach i butelkach[58]. Przed wejściem do samolotu wręczył swojemu asystentowi Karlheinzowi Pintschowi kopertę z czterema listami: do Hitlera, Ilse Heß, Willy’ego Messerschmitta i Helmuta Kadena, którego przeprosił za zabranie kombinezonu, ponieważ jego był w naprawie[59]. 10 maja 1941 o 17:45 niemieckiego czasu letniego wystartował samotnie samolotem Messerschmitt 110 z Augsburga i poleciał do Wielkiej Brytanii[59][60]. Odległość do celu wynosiła około 1300 km w linii prostej.
Wrak samolotu Heßa, Szkocja, 1941

Jego celem było dotarcie do pilota RAF-u, księcia Hamiltona. Leciał nisko, by nie zostać namierzonym przez radary. Zorientował się, że nad terytorium brytyjskim został wykryty, jednak nie wiadomo dlaczego nie został zestrzelony[29]. Opuścił samolot na spadochronie i były to ostatnie chwile jego życia na wolności. Wylądował w pobliżu Floors Farm, szesnaście kilometrów od centrum Glasgow w Szkocji[61]. Został znaleziony przez rolnika Davida McLeana, który zaprowadził go do swojego gospodarstwa. Zabrali go stamtąd funkcjonariusze Gwardii Krajowej, a podczas przesłuchania przedstawił się jako kapitan Alfred Horn (funkcję tłumacza pełnił wówczas pracownik konsulatu RP w Glasgow, Roman Battaglia)[62]. Domagał się spotkania z księciem Hamiltonem, którego postawił w niezręcznej sytuacji, ponieważ na księcia mogły paść podejrzenia o kontakty i sympatyzowanie z nazistami. Dodatkowo Heß żądał spotkania z królem i zdymisjonowania Churchilla dla pokoju. Istniała obawa, że uwięziony Heß zdradzi plan zbliżającego się niemieckiego ataku na ZSRR[63] (został mu podany środek pobudzający mówienie)[64]. W Moskwie „wizyta” Heßa wywołała głębokie zaniepokojenie, podszyte nieufnością. Stalin uważał, że Heßa ściągnęły brytyjskie tajne służby, by Churchill nakłonił Hitlera do zaatakowania ZSRR[65].

16 maja Heß pod zbrojną eskortą pojechał do Londynu, gdzie spędził 4 dni w londyńskim więzieniu Tower[66], a 20 maja został przewieziony ambulansem do posiadłości Mytchett Place[67]. 26 czerwca 1941 przewieziono go z posiadłości Mytchett Place do Wojennego Szpitala Urazowego (Maindiff Court) dla rannego personelu wojskowego[68]. Został potraktowany jako jeniec wojenny[69] i zakwaterowany w willi, w której zostały specjalnie zainstalowane podsłuchy. 16 czerwca 1941 Heß w akcie desperacji rzucił się z pierwszego piętra klatki schodowej willi. Jedynie jednak złamał nogę, ponieważ skoczył na nogi[70]. Został poddany badaniom lekarzy psychiatrów i umieszczony do końca wojny w szpitalu psychiatrycznym[63]. Wiedział już, że cały jego wysiłek był daremny, a lot zakończył jego karierę polityczną[4]. Dokumenty dotyczące pobytu Heßa na terenie Wielkiej Brytanii, w tym rozmów z Brytyjczykami, zostały utajnione przez Brytyjczyków na 75 lat, do 2016 roku[71]. Możliwe, że Heß celowo udawał niezrównoważonego psychicznie, ponieważ na mocy ustaleń konwencji genewskiej jako psychicznie chory musiałby zostać odesłany do Niemiec[72]. Po zakończeniu wojny resztki wraku samolotu Heßa zostały umieszczone w muzeum[63].

Nawiązywanie kontaktów z wrogiem bez wiedzy Hitlera było uznawane za zdradę stanu[73]. Niemcy podali w oficjalnym komunikacie, że Heß poleciał w odruchu szaleństwa, że od jakiegoś czasu stan jego zdrowia był zły i cierpiał na zaburzenia halucynacyjne[74]. Naziści podejrzewali, że do dziwnego lotu skłonił Heßa astrolog, dlatego wielu z nich zostało następnie umieszczonych w obozach koncentracyjnych[75]. 12 maja 1941 Hitler formalnie przemianował urząd Zastępcy Führera na Kancelarię Partii, na czele której stanął Martin Bormann[76]. Nazwisko Heßa, jego fotografie i cytaty jego przemówień znajdowały się w wielu niemieckich czasopismach, drukach i książkach. Zostały wydane zarządzenia usuwania ich[77]. Pojawienie się Heßa na ziemi brytyjskiej było ówcześnie dużym wydarzeniem; w trakcie wojny polityk bez uprzedzenia udał się do kraju przeciwnika[78]. Hitler twierdził, że jeśli Heß wróci do Niemiec powinien zostać uśmiercony lub umieszczony w szpitalu psychiatrycznym[64].
Proces norymberski

Osobny artykuł: Okupacja aliancka Niemiec.

Heß na ławie oskarżonych, 1946

Państwa Osi zostały pokonane przez aliantów i zakończyła się II wojna światowa. Heß łudził się, że będzie potrzebny i zostanie zwolniony. Planował życie w nowych Niemczech[63]. Wieczorem 10 października 1945 został przywieziony do Norymbergi, gdzie wraz z innymi nazistowskimi funkcjonariuszami wysokiej rangi miał zostać osądzony za zbrodnie wojenne przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy[79]. 16 listopada Heßa skonfrontowano z jego dwiema byłymi sekretarkami: Ingeborg Speer i Hildegard Fath, ale nie przyznał się, że je zna. Kiedy przedstawiono mu dawnych towarzyszy, takich jak Göring, również ich nie rozpoznał[80]. Podczas procesu wielokrotnie odpowiadał na pytania słowami: Nie wiem. Nie mogę sobie przypomnieć. Wielu psychiatrów próbowało dojść do tego, co się dzieje w jego umyśle. Wśród testów psychiatrycznych, którym poddano Heßa, znalazł się test plam atramentowych Rorschacha[81]. Pokazywano oskarżonemu kroniki filmowe przedstawiające go wraz z innymi przywódcami nazistowskimi, a przy niektórych scenach jego ręce napinały się w widoczny sposób[82]. W celu zbadania Heßa postanowiono skompletować trzyosobowe zespoły z czterech zwycięskich państw: Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego i Francji, w skład których miał wchodzić psycholog, lekarz i neurolog. 14 listopada połączona grupa ekspertów przeprowadziła wspólną rozmowę z Heßem[83]. 30 listopada 1945 Trybunał Norymberski rozważał, czy Rudolf Heß jest zdolny stanąć przed sądem[84]. Oskarżenie raportami medycznymi utrzymywało, że tak. W czasie procesu wstał i powiedział, że nie jest niepoczytalny i że wszystko pamięta[85]. Ostatecznie został skazany na karę dożywocia[86] za uczestniczenie we wspólnym spisku (spiskowanie z innymi nazistowskimi przywódcami w celu popełnienia przestępstw) oraz zbrodnie przeciwko pokojowi (planowanie i przygotowywanie wojny agresywnej, uczestnictwo w niemieckiej agresji przeciwko Austrii, Czechosłowacji i Polsce)[87]. Stwierdził, że niczego nie żałuje[88].

Tymczasem Heß przygotowywał się do swojego uwolnienia i opuszczenia więzienia. Oderwany od rzeczywistości, zajmował się układaniem swojej kariery politycznej. Formułował rozporządzenia i dyrektywy, tworzył przemówienia i proklamacje. Kształtował plany nowego porządku i prawa w powojennych Niemczech, ze sobą w roli nowego führera. Czuł się prawowitym następcą Hitlera. Żądał miejsca w więzieniu, w którym mógłby odbierać listy i dalekopisy oraz bez ograniczeń prowadzić rozmowy telefoniczne. Żądał również sali konferencyjnej i nadajnika radiowego[89].
Odbywanie kary w Spandau i śmierć
Więzienie Spandau w czasie pobytu w nim Heßa

Od 18 lipca 1947[63] Heß odbywał karę w więzieniu Spandau w Berlinie, gdzie spędził czterdzieści lat, z których przez ostatnich dwadzieścia jeden (po 1 października 1966) był tam jedynym więźniem[90], a zakład karny mógł pomieścić 600 osadzonych. Więźniom zostały nadane numery, ponieważ ich nazwiska nie były używane. Heß do końca życia został numerem siedem[91]. Więzienie było strzeżone kolejno przez cztery zwycięskie mocarstwa (Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, ZSRR i Francję)[92]. Heß, „najdroższy więzień świata” cały czas obawiał się, że zostanie otruty[93]. Dopiero w 1969 roku zgodził się zobaczyć z rodziną. Do spotkania z żoną Ilse Heß i synem Wolfem Rüdigerem doszło 24 grudnia 1969 roku na terenie brytyjskiego szpitala wojskowego, do którego został przewieziony z uwagi na swój stan zdrowia[94]. Wielokrotnie usiłował odebrać sobie życie[71]. ZSRR sprzeciwiał się możliwości wypuszczenia go na wolność[95]. Z drugiej strony sam Heß nie był zainteresowany uwolnieniem z pobudek humanitarnych. Z uporem trwał przy swoich dotychczasowych pojęciach i przekonaniach, w tym wypełnianiu swych zobowiązań wobec nieżyjącego Hitlera. Niezłomnie uważał, że sprawą jego honoru było uwolnienie, ale bez uznania winy. Nie dopuszczał do siebie myśli, że Hitler był zbrodniarzem[96].

Heß w wieku 93 lat powiesił się na przedłużaczu elektrycznym w altance ogrodu więziennego[90]. Na miejscu, a następnie w szpitalu była prowadzona bezskuteczna reanimacja[97]. Heß zmarł, gdy więzieniem administrowali Brytyjczycy, co wywołało powstanie kolejnych spekulacji dotyczących zastępcy führera[92]. Na własne życzenie został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu ewangelickim w Wunsiedel, w Bawarii. W nocy z 19 na 20 lipca 2011 władze Wunsiedel zlikwidowały grób Heßa; szczątki zostały ekshumowane, skremowane, a prochy rozsypano w nieznanym miejscu[98][99], by ukrócić odbywające się przy nim wiece neonazistów[100]. Heß nie ma grobu, tak jak nie mają go pozostali przywódcy nazistowskich Niemiec: Hitler, Göring, Himmler, Joseph Goebbels i inni[56].

Przeprowadzone w 2019 r. badania genetyczne na podstawie próbki krwi z 1982 r. i materiału pobranego od rodziny wykazały z 99,99% pewnością, że osoba osadzona w więzieniu Spandau była Rudolfem Hessem[100][101].
Życie prywatne i kult
Zlikwidowany grób Heßa w Wunsiedel, 2006

W Niemczech powszechnie mówiło się o homoseksualizmie Heßa, a w otoczeniu Hitlera był znany jako Panna Hess (Fräulein Heß)[102]. Żoną Heßa została Ilse Pröhl, córka naczelnego lekarza wojskowego z Berlina[22]. Ślub (jedynie cywilny[103]) odbył się 20 grudnia 1927, a świadkami na ślubie byli: Hitler i Karl Haushofer[25]. Para miała syna Wolfa Rudigera, nazywanego „Buzem”[104], którego ojcem chrzestnym został Hitler[29].

Heß interesował się tajnymi sztukami. Chętnie kierował się radami jasnowidzów, astrologów i okultystów[105]. Następnie do jego zainteresowań doszło różdżkarstwo i tłumaczenie snów. Miał przewlekłe dolegliwości żołądkowe[106]. Był chorowity i praktykował alternatywne metody leczenia, medycynę niekonwencjonalną[4]. Brytyjscy lekarze badający Heßa w czasie wojny określili go jako neurotyka na punkcie swego zdrowia[107] oraz człowieka o osobowości paranoidalnej typu psychopatycznego o silnych skłonnościach do hipochondrii i histerii[108]. W więzieniu Heß miał do dyspozycji książki z więziennej biblioteki oraz pozycje, które pozwolono mu zachować z czasów pobytu w Wielkiej Brytanii. Jego ulubionymi autorami byli William Szekspir, Friedrich Nietzsche i Arthur Schopenhauer[109]. Mierzył 177 cm wzrostu[110]. Był mówcą mało porywającym i niezdecydowanym[111]. Był nieśmiały, jednak szczerze oddany Hitlerowi[112].
Kult Heßa

Sympatycy Heßa wielokrotnie przedstawiali go jako godną współczucia ofiarę mściwego, niemoralnego, bezprawnego sądu zwycięzców wojny. Pomijali jego winy i współpracę z Hitlerem w służbie idei uznanej za zbrodniczą. Niemieckie siły skrajne obrały go sobie jako idola i postać legendarną, jako męczennika „sprawy pokoju”, skrzywdzonego przez aliantów[113] po tym, jak zwrócił się do nich z propozycjami pokojowymi. Postać tragiczną, potraktowaną niesprawiedliwie. Po śmierci Heßa całe więzienie Spandau zostało zburzone, by zapobiec pielgrzymowaniu tam jego zwolenników[114]. Jego sympatycy w Niemczech organizują publiczne marsze dla czczenia różnych rocznic z jego życiorysu[115]. Sam Heß powiedział swojemu synowi, że uważa skinheadów za „fanfaronów i idiotów”[116].

Heß został upamiętniony w utworze pod tytułem „Rudolf Hess” zespołu Honor na płycie „Cena Idei” z 1992[117] oraz piosence „Rudolf Heß” zespołu Landser[118].
Przypisy

Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 7.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 37.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 14.
Film dokumentalny Zastępca Hitlera, cz. 1. Rudolf Hess Droga na szczyty (tytuł oryginalny Hitler’s deputy. The Ascent of Rudolf Hess).
John Lattimer: Śmiertelna Choroba Hitlera. Amber, 1999, s. 131. ISBN 83-241-1998-1.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 18.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 230.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 16.
Paul R. Maracin Noc długich noży, wydanie polskie 2009, s. 67–71.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 20.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 21.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 38.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 23–27.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 33.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 235.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 24.
Serial dokumentalny The Nazis: A Warning from History, odc. 1. Helped into Power.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 13.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 39.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 239.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 28.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 41.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 30.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 39–42.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 43.
Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 125.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 43–46.
Bogusław Wołoszański: Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 56.
Film dokumentalny Rudolf Hess Człowiek, który zmarł dwa razy (tytuł oryginalny Rudolf Hess The man who died twice), 2001 r.
Bogusław Wołoszański: Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 55.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 48.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 70.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 253.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 42–44.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 45.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 257.
Karol Fiedor: Bund Deutscher Osten w systemie antypolskiej propagandy. Warszawa-Wrocław: Instytut Śląski w Opolu, 1977.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 44.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 260, 261.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 268.
Bogusław Wołoszański Tajna wojna Churchilla, wyd. 2002, s. 245.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 46.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 47.
Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 241, 242.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 125.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 264.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 62.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 48.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 49.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 50.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 62.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 274.
Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 251–253.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 60.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 61.
Historia Do Rzeczy, nr 9(55)/2017 wrzesień 2017, s. 48–51.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 275.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 63.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 64.
John Lattimer: Śmiertelna Choroba Hitlera. Amber, 1999, s. 134. ISBN 83-241-1998-1.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 69.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 70.
Film dokumentalny Zastępca Hitlera, cz. 2. Upadek Rudolfa Hessa.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 279.
Antony Beevor Druga wojna światowa, wyd. 2013, s. 241.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 80.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 17.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 378.
Bożena Bankowicz, Marek Bankowicz, Antoni Dudek Słownik historii XX wieku, wyd. 1992, s. 113.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 161.
TVP, Bogusław Wołoszański: Sensacje XX wieku, odc. Hess, 1995 r.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 164.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 271.
Otto Skorzeny: Nieznana wojna, wydanie polskie 1999, s. 70.
Greg Annussek Jak Hitler uratował Mussoliniego, wydanie polskie 2007, s. 64, 65.
Ian M. Baxter Kwatery wojenne Hitlera, wydanie polskie 2001, s. 83, 84.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 222, 223.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 206.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 379.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 382.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 383.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 384.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 385.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 387.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 388.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 395.
Judgement: Hess, avalon.law.yale.edu.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 282.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 251, 252.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 396.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 256.
Evan Mawdsley II wojna światowa. Nowe ujęcie, wyd. polskie 2011, s. 144.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 258.
Laure Joanin-Llobet: Siedmiu ze Spandau. Świat Książki, 2010, s. 134. ISBN 978-83-247-1489-6.
Otto Skorzeny Nieznana wojna, wydanie polskie 1999, s. 71.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 268, 269.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 173.
matsza. Ekshumowano szczątki zastępcy Hitlera. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 21 lipca 2011. Warszawa: Agora SA. ISSN 0860-908X.
Zlikwidowali grób zastępcy Hitlera.
Wojciech Moskal, To był jednak Rudolf Hess. Badania DNA obalają jedną z najsłynniejszych teorii spiskowych, wyborcza.pl, 23 stycznia 2019 [dostęp 2019-01-23] (pol.).
Teoria spiskowa przetrwała 70 lat. Są wyniki badania DNA.
Martin Kitchen: Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 117.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 251.
Joe Heydecker, Johannes Leeb, Trzecia Rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat, Warszawa 1979. s. 94.
Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 279.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 266.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 125.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 165.
Laure Joanin-Llobet: Siedmiu ze Spandau. s. 130.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 37.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 39.
Joanna Wieliczka-Szarek: III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 87.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 253.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 272, 273.
Neonaziści maszerowali w Berlinie w rocznicę śmierci Hessa, tvn24.pl, 19 sierpnia 2017 [dostęp 2017-08-19].
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 229.
https://www.metal-archives.com/albums/Honor/Cena_idei/620954

Landser – Rudolf Heß, altCensored.com [dostęp 2021-10-29].

Bibliografia

John Lattimer: Śmiertelna Choroba Hitlera. Amber, 1999. ISBN 83-241-1998-1.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, Kraków 2012. ISBN 978-83-240-2269-4.

Linki zewnętrzne