Eksklawa
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
C jest eksklawą państwa B i enklawą państwa A
C jest eksklawą państwa B, nie jest jednak enklawą

Eksklawa – część terytorium państwa lub innej jednostki administracyjnej, położona w oddzieleniu od głównego jego obszaru, lecz na tym samym obszarze lądowym (przeważnie kontynent). Może być otoczona terytorium innego państwa lub jednostki administracyjnej, stanowi wtedy jednocześnie enklawę.
Spis treści

1 Eksklawy międzynarodowe
1.1 Historyczne
1.2 Istniejące
2 W Polsce
2.1 Województwa
2.2 Powiaty
2.3 Gminy
2.4 Miasta
3 Zobacz też
4 Przypisy

Eksklawy międzynarodowe
Historyczne
Prusy Wschodnie były eksklawą niemiecką.

W okresie międzywojennym w latach 1926–1939 do Rzeczypospolitej Polskiej należał półwysep Westerplatte, który był polską eksklawą na terenie Wolnego Miasta Gdańska;
Gdańsk wraz z częścią terenów przyległych stanowił odciętą od reszty kraju przez terytorium Prus eksklawę I Rzeczypospolitej w latach 1772-1793 (pomiędzy I a II rozbiorem);
Prusy Wschodnie w latach 1920–1939;
eksklawy Berlina – powstałe w 1945 roku po podziale Berlina na sektory (1945–1990) w czasie alianckiej okupacji Niemiec.
Na pograniczu indyjsko-bengalskim było 92 eksklaw Bangladeszu i 106 eksklaw Indii, część z tych eksklaw znajdowała się w eksklawach. Wszystkie eksklawy zostały rozwiązane w 2015 po przez szereg korekt granicznych[1].
Morawskie enklawy na Śląsku

Istniejące
Belgijskie eksklawy w Holandii. Żółty – belgijskie Baarle-Hertog; jasny żółty – holenderskie Baarle-Nassau

Przykłady eksklaw międzynarodowych:

belgijskie miasto Baarle-Hertog stanowi grupę 22 eksklaw na terytorium holenderskiego miasta Baarle-Nassau, dodatkowo w eksklawach belgijskich znajduje się siedem eksklaw holenderskich,
niemieckie Büsingen stanowi enklawę w terytorium szwajcarskiego kantonu Szafuza,
włoskie miasto Campione d’Italia wewnątrz szwajcarskiego kantonu Ticino,
Alaska oddzielona od pozostałej części Stanów Zjednoczonych przez Kanadę,
Kabinda położona na północ od głównego terytorium Angoli, położona między Demokratyczną Republiką Konga i Kongiem,
należący do Rosji obwód kaliningradzki między Polską a Litwą nad Bałtykiem,
rosyjska enklawa Miedwieżje-Sańkowo, otoczona terytorium Białorusi,
hiszpańskie miasta Ceuta i Melilla na północnym wybrzeżu Maroka,
Llívia – hiszpańska eksklawa we Francji,
8 gmin (w tym miasto Dubrownik) żupanii dubrownicko-neretwiańskiej – eksklawa chorwacka nad Morzem Adriatyckim, oddzielona od reszty Chorwacji przez terytoria Bośni i Hercegowiny oraz Czarnogóry,
Oecussi-Ambeno, część Timoru Wschodniego położona na wybrzeżu indonezyjskim,
Ras al-Dżibal – część terytorium Omanu nad cieśniną Ormuz otoczona od strony lądu przez terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich,
Dystrykt Temburong – jeden z czterech dystryktów Brunei, oddzielony od reszty terytorium państwa przez Malezję i wody Zatoki Brunei,
Brytyjska Irlandia Północna stanowi eksklawę w terytorium Republiki Irlandzkiej,
trzy eksklawy Uzbekistanu (części wilajetu fergańskiego) otoczone terytorium Kirgistanu,
dwie eksklawy Tadżykistanu (części wilajetu sogdyjskiego) otoczone terytorium Kirgistanu,
Nachiczewańska Republika Autonomiczna – odosobniona część Azerbejdżanu.

W Polsce
Województwa

Obecnie w Polsce nie ma eksklaw na poziomie wojewódzkim. Jednak w jednym miejscu niemal istnieje eksklawa – mający powierzchnię ok. 6,3 ha fragment gminy Jutrosin leżącej w województwie wielkopolskim (powiat rawicki) znajduje się na terenie gminy Cieszków leżącej w województwie dolnośląskim (powiat milicki), a z właściwym terytorium gminy Jutrosin styka się na szerokości drogi polnej łączącej oba obszary[2].

Do końca 1998 roku istniała eksklawa wojewódzka. W latach 1975–98 wieś Zabieżki była częścią województwa warszawskiego otoczoną ze wszystkich stron obszarem województwa siedleckiego.
Powiaty

Przykłady eksklaw powiatów w Polsce:

miasto Sławków będące częścią powiatu będzińskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Dąbrowa Górnicza,
gmina Igołomia-Wawrzeńczyce będące częścią powiatu krakowskiego oddzieloną od jego głównego obszaru powiatem proszowickim i miastem na prawach powiatu Kraków,
powiat rybnicki składa się z trzech osobnych części rozdzielonych terytorium miasta na prawach powiatu Rybnik,
gmina Fabianki będące częścią powiatu włocławskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Włocławek,
wieś Lisek stanowiąca część gminy Fabianki w powiecie włocławskim położona około 1,5 km w linii prostej od granicy gminy i otoczona całkowicie terenami gmin Lipno i Bobrowniki należącymi do powiatu lipnowskiego (obszar eksklawy wynosi ok. 5 km²),
część wsi Chyża, leżącej w powiecie zamojskim (gmina Zamość), stanowi enklawę, liczącą ok. 10,5 ha, na obszarze miasta na prawach powiatu Zamość; od powiatu zamojskiego oddzielona jest pasem terytorium Zamościa o szerokości ok. 90 m[3],
niewielki fragment gminy Goczałkowice-Zdrój wchodzącej w skład powiatu pszczyńskiego stanowi enklawę na terenie gminy Chybie w powiecie cieszyńskim – jest to fragment doliny Bajorki oddzielony od pozostałej części powiatu pszczyńskiego nasypem linii kolejowej należącym do powiatu cieszyńskiego (odległość eksklawy od głównego terytorium powiatu pszczyńskiego wynosi ok. 35 m)[4],
Żory, będące miastem na prawach powiatu, posiadają eksklawę znajdującą się pomiędzy miastem na prawach powiatu Rybnik, a gminą Świerklany w powiecie rybnickim; obszar ten leży w odległości ok. 50 m od głównej części miasta i ma ok. 13,5 ha powierzchni[5],
fragment gminy Zduńska Wola wchodzącej w skład powiatu zduńskowolskiego znajduje się na terenie gminy wiejskiej Sieradz wchodzącej w skład powiatu sieradzkiego; eksklawa leży w odległości ok. 100 m od zasadniczego obszaru powiatu i liczy ok. 1,2 km² powierzchni[6],
dwa fragmenty gminy Jaworze wchodzącej w skład powiatu bielskiego znajdują się na terenie gminy Brenna wchodzącej w skład powiatu cieszyńskiego; są to dwa fragmenty przysiółka Jasionki wsi Jaworze – pierwszy o powierzchni ok. 2 ha leży w odległości ok. 10 m od zasadniczego obszaru powiatu, drugi o powierzchni ok. 5 ha leży w odległości ok. 40 m od zasadniczego obszaru powiatu i ok. 80 m od pierwszej eksklawy[7],
dwa fragmenty gminy Dobrzyca, powiat pleszewski na obszarze wsi Koźminiec otoczone obszarem gminy Rozdrażew, powiat krotoszyński. Pierwszy z nich o powierzchni ok. 10 ha ma tylko jeden punkt styczny z właściwym obszarem gminy Dobrzyca, drugi o powierzchni ok. 5 ha, na terenie którego znajduje się budynek mieszkalny otoczony jest ze wszystkim stron obszarem gminy Rozdrażew. Teren ten znajduje się w odległości od ok. 20 do ok. 60 metrów od granic właściwego obszaru gminy Dobrzyca[8].
działka nr 2056 będąca częścią Powiatu Miasta Gdynia znajduje się na terenie gminy Kosakowo wchodzącej w skład powiatu puckiego[9].

Gminy

Liczne gminy składają się z kilku fragmentów (część z nich to jednocześnie eksklawy powiatowe) – najczęściej dzieje się tak, gdy miasto, będące siedzibą gminy jest osobną gminą miejską, pozostawiając rozkawałkowaną gminę wiejską, np. gmina Włodawa, gmina Koło, gmina Głogów, gmina Tarnów (składa się z trzech fragmentów), gmina Łowicz. Rzadsze są przypadki, gdy obszar gminy rozdzielony jest terenem innej gminy, np.: gmina Mierzęcice, gmina Brwinów, gmina Stopnica, gmina Lubanie.

Wykaz eksklaw gminnych (bez eksklaw będących jednocześnie na poziomie powiatowym wymienionych w sekcji „Powiaty”)
Gmina Powiat Liczba eksklaw Uwagi Źródło danych
gmina Białe Błota bydgoski 1 eksklawa to bardzo mały fragment gminy o pow. ok. 235 m², leżący ok. 13 m od głównej części gminy i będący enklawą na terenie gminy Nowa Wieś Wielka [10]
gmina Bochnia bocheński 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Bochnia będącym osobną gminą [11]
gmina Brwinów pruszkowski 1 eksklawę stanowią wsie Żółwin i Owczarnia [12]
gmina Chełmiec nowosądecki 1 eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,7 km², leżący ok. 900 m od głównej części gminy, obejmujący wieś Kunów [13]
gmina Chełmno chełmiński 2 gmina składa się z 3 części rozdzielonych miastem Chełmno będącym osobną gminą [14]
gmina Dobryszyce radomszczański 1 eksklawa to fragment gminy o pow. ok. 5,3 km², leżący ok. 100 m od głównej części gminy, obejmujący miejscowości: Borowa, Huta Brudzka, Kotlewy i Janów [15]
gmina Głogów głogowski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Głogów będącym osobną gminą [16]
gmina Głusk lubelski 1 eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,4 km², leżący ok. 100 m od głównej części gminy, obejmujący wieś Nowiny (eksklawa oddzielona jest miastem Lublin) [17]
gmina Grudziądz grudziądzki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Grudziądz będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu) [18]
gmina Jarosław jarosławski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jarosław będącym osobną gminą [19]
gmina Jasło jasielski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jasło będącym osobną gminą [20]
gmina Jordanów suski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jordanów będącym osobną gminą [21]
gmina Koło kolski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Koło będącym osobną gminą [22]
gmina Kraśnik kraśnicki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Kraśnik będącym osobną gminą – eksklawę stanowi niewielki fragment gminy o powierzchni ok. 1,4 km², ze wsią Ośrodek-Wyżnica [23]
gmina Leżajsk leżajski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Leżajsk będącym osobną gminą [24]
gmina Liw węgrowski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Węgrów będącym osobną gminą i siedzibą gminy Liw. Mniejsza część gminy obejmuje jedynie wieś Jartypory. [25]
gmina Lubanie włocławski 1 eksklawa to niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 6,9 km², leżący ok. 1,3 km od głównej części gminy [26]
gmina Lubartów lubartowski 1 gmina składa się z dwóch części rozdzielonych miastem Lubartów będącym osobną gminą. Mniejsza część gminy o powierzchni 2,5 km² graniczy tylko przez czwórstyk z główną częścią gminy i obejmuje wieś Chlewiska, będącą eksklawą w gminie Niedźwiada [27]
gmina Łowicz łowicki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Łowicz będącym osobną gminą [28]
gmina Mielec mielecki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Mielec będącym osobną gminą [29]
Mielec (gmina miejska) mielecki 1 eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,1 km², leżący ok. 3,5 km od głównej części gminy, obejmujący dzielnicę (część miasta) Łuże [30]
gmina Mierzęcice będziński 1 eksklawa to niewielki niezabudowany fragment gminy o pow. ok. 0,8 km², leżący ok. 1,8 km od głównej części gminy [31]
gmina Ostrowice drawski 1 obszar istniejącej do końca 2018 gminy podzielony był na dwie części jeziorem Siecino należącym do gminy Złocieniec [32]
gmina Ostrów Wielkopolski ostrowski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Ostrów Wielkopolski będącym osobną gminą [33]
gmina Pabianice pabianicki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Pabianice będącym osobną gminą [34]
gmina Pilchowice gliwicki 1 eksklawa to niewielki niezabudowany fragment gminy o pow. ok. 0,7 km², leżący ok. 600 m od głównej części gminy [35]
gmina Przemyśl przemyski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Przemyśl będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu) [36]
gmina Radomsko radomszczański 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Radomsko będącym osobną gminą [37]
gmina Sępólno Krajeńskie sępoleński 1 eksklawa to niewielki niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 0,3 ha, leżący ok. 90 m od głównej części gminy [38]
gmina Sochaczew sochaczewski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Sochaczew będącym osobną gminą [39]
gmina Stargard stargardzki 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Stargard będącym osobną gminą [40]
gmina Stopnica buski 2 spory osobny fragment gminy z miejscowościami Bosowice, Zaborze, Jakubiec, Wymysłów i Dąbrówka, leżący ok. 50 m od głównej części gminy oraz niewielki niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 2,7 ha, leżący ok. 360 m od głównej części gminy i będący enklawą w gminie Pacanów [41][42]
gmina Tarnów tarnowski 2 gmina składa się z 3 części rozdzielonych miastem Tarnów będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu) [43]
gmina Włodawa włodawski 1 gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Włodawa będącym osobną gminą [44]
Miasta
Granice administracyjne miasta Tychowa – cyframi od 1 do 9 oznaczono eksklawy miasta, literą A oznaczono eksklawę obszaru wiejskiego gminy znajdującą się na terenie miasta

W tabeli poniżej wymienione są tylko eksklawy w miastach niebędących samodzielnymi gminami (miasta w gminach miejsko-wiejskich). W tych przypadkach są to eksklawy obszaru miasta znajdujące się na obszarze wiejskim danej gminy. Ponadto eksklawy posiadają opisane powyżej: miasto na prawach powiatu Żory oraz miasto Mielec będące gminą miejską.
Miasto Powiat Liczba eksklaw Uwagi Źródło danych
Miechów miechowski 1 eksklawa leży ok. 900 m od głównej części miasta [45]
Nowa Dęba tarnobrzeski 1 eksklawa leży ok. 260 m od głównej części miasta [46]
Tychowo białogardzki 9 miasto w granicach administracyjnych składa się z dziesięciu osobnych fragmentów, dodatkowo na jego obszarze jest eksklawa części wiejskiej gminy Tychowo [47]
Więcbork sępoleński 1 eksklawa leży ok. 150 m od głównej części miasta [48]

Ponadto w przypadku trzech miast występuje przypadek istnienia eksklawy obszaru wiejskiego na terenie miasta (enklawa w mieście). Pierwszy to, opisany wyżej, przypadek Zamościa (jest to eksklawa na poziomie powiatowym), drugim opisany wyżej przypadek Tychowa, trzecim jest zaś przypadek miasta Polkowice, znajdującego się w powiecie polkowickim (gmina miejsko-wiejska Polkowice) – eksklawa obszaru wiejskiego znajduje się na terenie miasta, ok. 30 m od właściwego obszaru terenu wiejskiego i ma ok. 0,3 ha powierzchni[49].
Zobacz też
Zobacz hasło eksklawa w Wikisłowniku

enklawa

Przypisy

BBC [dostęp 2021-10-15] (ang.).
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (09.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (08.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (08.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (08.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (09.10.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (23.10.2012)
geoportal.gov.pl: Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (06.01.2015) (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2015-01-05].
geoportal.gov.pl, mapy.geoportal.gov.pl [dostęp 2021-01-07].
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Geoportal – Osnowa geodezyjna
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (21.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)
Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)

Państwowy Rejestr Granic, wizualizacja w geoportalu.gov.pl (22.11.2012)

Kontrola autorytatywna (enklawa i esklawa):

PLWABN: 9811567250505606

Encyklopedia internetowa:

Store norske leksikon: eksklave

Kategoria:

Geografia polityczna

Menu nawigacyjne

Nie jesteś zalogowany
Dyskusja
Edycje
Utwórz konto
Zaloguj się

Artykuł
Dyskusja

Czytaj
Edytuj
Edytuj kod źródłowy
Historia i autorzy

Szukaj

Strona główna
Losuj artykuł
Kategorie artykułów
Najlepsze artykuły
Częste pytania (FAQ)

Dla czytelników

O Wikipedii
Zgłoś błąd
Kontakt
Wspomóż Wikipedię

Dla wikipedystów

Pierwsze kroki
Portal wikipedystów
Ogłoszenia
Zasady
Pomoc
Ostatnie zmiany

Narzędzia

Linkujące
Zmiany w linkowanych
Prześlij plik
Strony specjalne
Link do tej wersji
Informacje o tej stronie
Cytowanie tego artykułu
Element Wikidanych
Zaproponuj do mediów społecznościowych

Drukuj lub eksportuj

Utwórz książkę
Pobierz jako PDF
Wersja do druku

W innych językach

Alemannisch
Azərbaycanca
Български
Boarisch
Brezhoneg
Català
Čeština
Deutsch
Eesti
English
Esperanto
فارسی
Frysk
Galego
Bahasa Indonesia
Қазақша
Lëtzebuergesch
Lietuvių
მარგალური
Minangkabau
Монгол
Nederlands
Nedersaksies
日本語
Oʻzbekcha/ўзбекча
Plattdüütsch
Română
Русский
Simple English
Slovenčina
Српски / srpski
Sunda
Svenska
Українська
Vèneto
粵語
中文

Edytuj linki

Tę stronę ostatnio edytowano 18 lis 2021, 12:40.
Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o

Berlin Zachodni
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy Berlina Zachodniego. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Berlin.
Berlin Zachodni
West-Berlin
1949–1990
Flaga Berlina
Herb Berlina
Flaga Berlina Herb Berlina
Język urzędowy

niemiecki
Stolica

Berlin Zachodni
Ustrój polityczny

obszar specjalny pod kontrolą aliantów o statusie zbliżonym do wolnego miasta
Powierzchnia
• całkowita

479,3 km²
Liczba ludności (1987)
• całkowita
• gęstość zaludnienia

1,9 mln
3964 osób/km²
waluta

Marka niemiecka (DEM)
Data powstania

1949
Zjednoczenie Niemiec

Konferencja dwa plus cztery
3 października 1990
Strefa czasowa

UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod samochodowy

B (tablice rejestracyjne)
Mapa Berlina
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Mapa wschodniego i zachodniego Berlina, przejścia graniczne, sieci metra (mapa interaktywna)
Mur Berliński z torami S-Bahn do Berlina Wschodniego, 1980
Tablica „Uwaga! Opuszczają Państwo teraz Berlin Zachodni”, 1961 (podkreślenie słowa jetzt = ‘teraz’ oznacza „właśnie w tym miejscu”)
Tablica „Opuszczasz amerykański sektor”, 1985
Berlin Zachodni, Spandau, kwiecień 1981. Amerykański (gen. Rogers) i radziecki (ppłk. Dorofiew) oficer podczas zmiany wart

Berlin Zachodni (niem. West-Berlin, Berlin (West), Westberlin) – zachodnia część Berlina w latach 1949–1990, na którą składały się sektory okupowane przez aliantów zachodnich, od północy: francuski, brytyjski i amerykański – łącznie stanowiły one enklawę na terytorium NRD zarządzaną przez aliantów zachodnich.

Na Berlin Zachodni składały się przede wszystkim peryferyjne dzielnice południowe i zachodnie, wcielone do miasta dopiero w 1920 r. (54% powierzchni całkowitej miasta[1]), ponadto park Tiergarten i niewielka południowa część historycznego centrum. Jednym z architektonicznych symboli Berlina Zachodniego jest blok mieszkalny Unité d’habitation (niem. Corbusierhaus) autorstwa Le Corbusiera zbudowany w 1958 r. Budynek charakteryzuje się wyższym standardem niż bloki mieszkalne w Niemczech Wschodnich[2].
Spis treści

1 Zimna wojna
2 Status prawny
3 Etymologia nazwy
3.1 Standardy zachodnie
3.2 Niemiecka Republika Demokratyczna
4 Podział administracyjny
4.1 Sektor amerykański
4.2 Sektor brytyjski
4.3 Sektor francuski
5 Eksklawy na terytorium NRD
6 Zobacz też
7 Przypisy
8 Bibliografia

Zimna wojna

W 1948 r. doszło do pierwszego poważnego konfliktu między dawnymi aliantami wokół Berlina. Okupacyjne władze radzieckie zarządziły blokadę zachodnich sektorów miasta oraz odcięły do niego dostawy energii elektrycznej. Wobec istnienia zapasów żywności jedynie na 30 dni mocarstwa zachodnie rozpoczęły tworzenie mostu powietrznego, który pozwolił im utrzymać status quo Berlina Zachodniego. Do 1961 miasto miało wspólną sieć telefoniczną i transportu miejskiego, a część mieszkańców strefy wschodniej pracowała w zachodniej części miasta[3].

13 sierpnia 1961 władze NRD rozpoczęły budowanie Muru Berlińskiego, który miał uniemożliwić przechodzenie obywateli na stronę zachodnią. O budowę muru zabiegał Walter Ulbricht, a ostateczną decyzję podjął I sekretarz KPZR Nikita Chruszczow[3]. Prezydent USA John F. Kennedy powiedział 26 czerwca 1963 Ich bin ein Berliner (pol. jestem berlińczykiem).

Pomimo tej specjalnej opieki mocarstw zachodnich w latach 60. XX wieku Berlin Zachodni był miejscem kontestacji środowisk lewicowych oraz gwałtownych protestów studenckich w latach 1967–1968.

Po podpisaniu traktatu czterech mocarstw między USA, Wielką Brytanią, Francją i ZSRR w dniu 3 września 1971, potwierdzającego status quo, nastąpiło pewne odprężenie. Traktat ten umożliwił dalsze umowy między Senatem Berlina a rządem NRD, ułatwiające ruch tranzytowy do RFN oraz pozwalające mieszkańcom zachodniej części miasta na regularne wizyty w Berlinie Wschodnim. W 1987 r. Ronald Reagan powiedział Panie Gorbaczow, niech pan zburzy ten mur. W wyniku rewolucji w NRD mur upadł 9 listopada 1989, zaś połączenie obu części miasta nastąpiło wraz ze zjednoczeniem Niemiec w 1990 r. Formalny koniec Berlina Zachodniego nastąpił 3 października 1990[1].
Status prawny

Zobacz też: Porozumienie czterech mocarstw w sprawie Berlina.

Berlin Zachodni nie był postrzegany jako część RFN, lecz miał status obszaru specjalnego administrowanego przez aliantów, o statusie zbliżonym do wolnego miasta. Fakt ten szczególnie podkreślały władze NRD, co przejawiało się także w oficjalnym określaniu go jako Westberlin, podczas gdy w RFN i samym Berlinie Zachodnim używano określeń Berlin, Berlin (West) (w Ustawie Zasadniczej RFN, zastępującej niemożliwą do wprowadzenia konstytucję podzielonego państwa, Berlin był wymieniony jako jeden z krajów związkowych, choć zaznaczono niemożność działania tej ustawy na cały Berlin – stąd zaznaczanie zachodniej części, niem. West) lub nieoficjalnie West-Berlin. Władze alianckie przyznawały jednak istnienie szczególnych powiązań z RFN. Fakt ten manifestował się m.in. w tym, iż budżet miasta w połowie pochodził z dotacji rządu federalnego.

Większą część władzy wykonawczej mocarstwa okupacyjne scedowały na Senat Miasta Berlina, który uważał się za pełnoprawną władzę całego miasta łącznie z jego wschodnimi dzielnicami. Funkcję parlamentu pełniła Izba Deputowanych. Ustawy uchwalone przez parlament zachodnioniemiecki w Bonn nie miały mocy prawnej w Berlinie Zachodnim i były samodzielnie uchwalane (zazwyczaj w identycznym brzmieniu) przez Izbę Deputowanych.

Berlińczycy nie mogli także brać udziału w wyborach do zachodnioniemieckiego Bundestagu – reprezentowało ich tam 20 delegatów bez prawa głosu, wybieranych przez Izbę Deputowanych. Przedstawiciele Berlina Zachodniego mieli natomiast prawo głosu na posiedzeniach izby wyższej zachodnioniemieckiego Bundesratu. Byli oni delegowani przez Senat (odpowiednik rządu krajowego w systemie federalnym). Ponadto na terenie Berlina Zachodniego nie istniał powszechny obowiązek obrony, w związku z czym wielu poborowych z Niemiec Zachodnich przeprowadzało się do Berlina, aby uniknąć służby wojskowej.

Szczególny status miasta widoczny był także w zakresie transportu. Przestrzeń powietrzna nad miastem zarezerwowana była wyłącznie dla lotnictwa mocarstw okupacyjnych, dlatego też w Berlinie Zachodnim nie lądowały samoloty Lufthansy, lecz jedynie narodowi przewoźnicy państw okupacyjnych – Pan American World Airways (PanAm), British European Airways BEA/British Airways (BA) i Air France. Zakaz ten dotyczył także samolotów prywatnych. Na mocy postanowienia aliantów obsługę linii kolejowych na terenie Berlina Zachodniego przejęła wschodnioniemiecka Reichsbahn. Konflikt powstały na tym tle uwidocznił się szczególnie po budowie Muru Berlińskiego – berlińczycy z zachodniej części miasta rozpoczęli bojkot zarządzanej przez NRD S-Bahn, tak iż z czasem z dziesięciu linii czynnych pozostały trzy. Władze Berlina Zachodniego w zamian silnie forsowały rozbudowę metra, które znajdowało się pod ich kontrolą. Dopiero w 1984 r. NRD zgodziła się oddać coraz mniej rentowną S-Bahn Senatowi w dzierżawę. Linie kolei dalekobieżnych, zarządzane tak jak kolej miejska przez NRD, pozostały aż do zjednoczenia niezelektryfikowane. Berlin Zachodni wydawał także własne znaczki pocztowe, uznawane jednak również przez pocztę zachodnioniemiecką.

W związku ze specyficznym statusem miasta prawnicy zachodnioniemieccy spierali się, czy Berlin Zachodni należy uznać za okupowane i niesuwerenne terytorium Rzeszy Niemieckiej.

Osobny artykuł: Burmistrzowie Berlina.

Nadburmistrzowie Berlina Zachodniego:

Ernst Reuter (1950–1953),
Walther Schreiber (1953–1955),
Otto Suhr (1955–1957),
Willy Brandt (1957–1966),
Heinrich Albertz (1966–1967),
Klaus Schütz (1967–1977),
Dietrich Stobbe (1977–1981),
Hans-Jochen Vogel (1981),
Richard von Weizsäcker (1981–1984),
Eberhard Diepgen (1984–1989),
Walter Momper (1989–1990).

Etymologia nazwy

Nazwa Berlin Zachodni stosowana była w latach 1961 a 1989. Z przyczyn geopolitycznych w języku niemieckim nie było jednolitej pisowni nazwy. Do 1961 częściej w użyciu były nazwy sektorów podzielonego miasta – sektor amerykański, brytyjski i francuski[4].

W Niemczech istniały trzy odmiany zapisu nazwy miasta: Westberlin, Berlin (West) i West-Berlin. Różnice w pisowni nasiliły się szczególnie po budowie muru berlińskiego, gdy zachodnia część miasta stała się jednostką izolowaną i nastąpiła konieczność jej oficjalnego nazwania[4].
Standardy zachodnie

Komisja senatu Berlina Zachodniego w 1960 zaleciła dla celów nieurzędowych pisanie nazwy miasta z łącznikiem, czyli West-Berlin[5]. Dla celów urzędowych zalecano pisownię Berlin (West) i Berlin (Ost). Pisownia Berlin (West) upowszechniła się zwłaszcza w latach 80. i była używana zarówno na zachodzie, jak i na wschodzie miasta[4]. W roku 1985 zachodnioberliński Senat wydał mapę, na której zachodnią część miasta określano jako Berlin (West)[5].

W mowie potocznej mieszkańców Berlina Zachodniego dominowało określenie Berlin, które dotyczyło obu stron miasta. Mieszkańcy Berlina Zachodniego mogli odwiedzać wschodnią część miasta i traktowali ją jako część jednego organizmu miejskiego[4].
Niemiecka Republika Demokratyczna

Oficjalną nazwą Berlina zachodniego używaną w Niemieckiej Republice Demokratycznej była selbständige politische Einheit Westberlin – samodzielna jednostka polityczna Berlin Zachodni[4]. Na mapach wydawanych w Niemieckiej Republice Demokratycznej, na przykład w roku 1957, zachodnią część miasta określano Westberlin i definiowano jako obszar reżymów okupacyjnych Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji. Wschodnią część Berlina opisywano jako Demokrat. Berlin[5]. Oficjalną nazwą Berlina wschodniego była Berlin Haupstadt der DDR (Berlin stolica NRD), przyjęta już po wzniesieniu muru berlińskiego[4]. W NRD nazwa Ostberlin była niemile widziana; użycie jej na przykład podczas matury groziło niezaliczeniem egzaminu[6].
Podział administracyjny

Osobny artykuł: Sektory Berlina.

Przed zjednoczeniem w 1990 Berlin Zachodni składał się z dwunastu okręgów administracyjnych (Bezirk), w odróżnieniu od okręgów administracyjnych Berlina Wschodniego (Stadtbezirk):
Sektor amerykański

Neukölln
Kreuzberg
Schöneberg
Steglitz
Tempelhof
Zehlendorf

Sektor brytyjski

Charlottenburg
Tiergarten
Wilmersdorf
Spandau

Sektor francuski

Reinickendorf
Wedding

Eksklawy na terytorium NRD

Osobny artykuł: Eksklawy Berlina.

Berlin Zachodni posiadał dziesięć niewielkich eksklaw na terytorium NRD. Poprzez wymianę terytorium część z nich przeszła we władanie NRD, część uzyskała połączenie z Berlinem Zachodnim. Najbardziej znaną i jedyną stale zamieszkiwaną eksklawą było Steinstücken (około 200 mieszkańców). Miejscowość ta należała administracyjnie do amerykańskiego sektora Berlina, podczas gdy tereny wokół należały do miasta Poczdam. 18 października 1952 oddziały policji NRD Volkspolizei zajęły bezprawnie Steinstücken, wycofały się jednak cztery dni później po proteście Amerykanów. Władze NRD wprowadziły w odpowiedzi kontrole graniczne wokół Steinstücken. Po wybudowaniu Muru Berlińskiego Steinstücken przez pewien czas umożliwiało stosunkowo łatwą ucieczkę na Zachód, ponieważ otoczone było jedynie zasiekami z drutu kolczastego. Dopiero po ucieczce ponad dwudziestu pograniczników NRD miejscowość otoczono murem. Od 1961 r. Amerykanie utrzymywali w niej stały posterunek wojskowy, by podkreślić jej przynależność do amerykańskiego sektora Berlina – wymiana personelu odbywała się za pomocą śmigłowców. Dopiero po podpisaniu traktatu czterech mocarstw w 1971 r. Steinstücken uzyskało w drodze wymiany terytorium korytarz łączący je z Berlinem, otoczony po obu stronach murem.

Ponadto na terenie Berlina Zachodniego znajdowały się dwie niewielkie eksklawy należące do NRD, zlikwidowane przy okazji wymiany terytorium w 1988 r.
Zobacz też

Berlin (wschodni)
Berlin Zachodni (nazwa)

Przypisy

Berlin Zachodni, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2018-07-09].
Bärbel Högner "Le Corbusier: Unité d’habitation, Typ Berlin" 2020
Andrzej Stach: Jak mur podzielił Berlin. Deutsche Welle. [dostęp 2018-07-09].
Spelling – how to spell West Berlin, Westberlin, West-Berlin… (ang.). 2015-10-30. [dostęp 2018-07-10].
Andreas Conrad: West-Berlin oder Westberlin? (niem.). der Tagesspiegel, 2013-08-12. [dostęp 2018-07-10].

Andre Mielke: Westberlin darf nicht untergehen! (niem.). Die Welt, 2008-05-13. [dostęp 2018-07-10].

Bibliografia

Wilfired Rott: Wyspa. Dzieje Berlina Zachodniego 1948-1990. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16837-7.

pde

Zimna wojna

pde

Europejskie Stolice Kultury
Kontrola autorytatywna (jednostka administracyjna):

VIAF: 122530980LCCN: n79013828GND: 4069304-1BnF: 15328381cSUDOC: 031278736NLA: 36559094NKC: ge134014J9U: 987007552633205171WorldCat: lccn-n79013828