Julius Schreck
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Julius Schreck
Ilustracja
Adolf Hitler (po lewej) i Julius Schreck
Data i miejsce urodzenia

13 lipca 1898
Monachium
Data i miejsce śmierci

15 maja 1936[1]
Monachium
Przyczyna śmierci

zapalenie opon mózgowych
Zawód, zajęcie

kierowca, członek organizacji paramilitarnych
Partia

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
Multimedia w Wikimedia Commons

Julius Schreck (ur. 13 lipca 1898 w Monachium, zm. 16 maja 1936 tamże) – niemiecki kierowca i ochroniarz Adolfa Hitlera, założyciel i pierwszy dowódca Schutzstaffel (SS)[2]. Był jednym z najbardziej zaufanych towarzyszy Hitlera[3].
Życiorys

Walczył w I wojnie światowej, a po jej zakończeniu był członkiem Freikorpsu[3]. Członek NSDAP od 1920 – wstąpił do partii w tym samym czasie, co Adolf Hitler (nr NSDAP – 53, nr SS – 5, Blutorder nr 349). W 1921 był jednym z założycieli SA. W marcu 1923 na polecenie Hitlera zorganizował niewielki oddział do ochrony wodza – tzw. Stabswache (Warta sztabowa), 16 maja 1923 przemianowany na Stosstrupp Adolf Hitler (Oddział uderzeniowy Adolfa Hitlera). Była to zaledwie 12-osobowa grupa bojówkarzy, jednakże starannie wyselekcjonowana i bezwzględnie lojalna wobec führera[4].

W listopadzie 1923 Schreck uczestniczył z Hitlerem w nieudanym zamachu stanu – puczu monachijskim[2], po którym został osadzony w twierdzy Landsberg, razem z innymi przywódcami nazistowskimi[3]. Został skazany na stosunkowo łagodną formę odbywania kary – Festungshaft, uważaną za honorową, zwykle zarezerwowaną dla tych, którzy „działali ze szlachetnych pobudek”[5]. Stosstrupp Adolf Hitler przestał istnieć, został zdelegalizowany[6].

Po opuszczeniu zakładu karnego został zatrudniony przez Hitlera jako szofer, z miesięczną pensją 100 marek[7]. W 1925 Schreck ponownie podjął działalność i w kwietniu przystąpił do organizacji oddziału[6], składającego się początkowo z członków dawnego Stosstrupp Adolf Hitler. Nowa organizacja, nazwana Schutzstaffel (w skrócie SS, pol. Eskadra ochronna), liczyła najpierw zaledwie 8 osób, a na wiosnę 1926 w jej skład wchodziło już 75 truppen (oddziałów), teoretycznie po 10 członków (faktycznie mniej). W kwietniu 1926 zdał dowództwo nad SS w ręce Josepha Berchtolda, a sam do 1936 był ulubionym[8], osobistym szoferem[9] (jako taki nosił przezwisko "Schreck der Stras sen" – pol. Postrach ulic)[10] i adiutantem führera, pozostając członkiem SS. 20 lutego 1932 został awansowany do stopnia SS-Sturmführera, 30 stycznia 1933 – do stopnia SS-Standartenführera (z pominięciem pośrednich stopni), 27 lutego 1934 – do stopnia SS-Oberführera. 1 stycznia 1935 otrzymał rangę SS-Brigadeführera (według niektórych źródeł[jakich?], jego najwyższym stopniem w SS był Oberführer).[potrzebny przypis]

Zmarł na zapalenie opon mózgowych w 1936[2] i został pochowany na cmentarzu w Gräfelfing (powiat Monachium)[11] na koszt państwa, jako członek–założyciel SS[3]. Był nazywany „chodzącą karykaturą Hitlera”, ze względu na uderzające podobieństwo fizjonomii i podobne wąsy[12][13]. Często mylnie nazywany pierwszym Reichsführerem-SS. W rzeczywistości Schreck dowodząc SS używał tytułu Führer der Oberleitung (szef naczelnego kierownictwa), a pierwszym dowódcą SS, używającym tytułu Reichsführer, był Joseph Berchtold – jego następca[1]. Innymi zaufanymi kierowcami Hitlera byli Emil Maurice i Erich Kempka.

W 1945 nagrobek Schrecka został przerobiony na pietę dla poległych w czasie II wojny światowej[14].
Przypisy

Adrian Weale SS. Historia pisana na nowo, wyd. 2012, s. 36–37.
Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wyd. 2012, s. 63.
Nigel Cawthorne Historia SS. Legiony śmierci w służbie Hitlera, wyd. 2012, s. 16–17.
Karol Grünberg SS. Gwardia Hitlera, wyd. 1994, s. 18–23.
Adrian Weale SS. Historia pisana na nowo, wyd. 2012, s. 29.
Karol Grünberg SS. Gwardia Hitlera, wyd. 1994, s. 22–23.
Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 125.
„Rozmowy przy stole”, Wyd. Charyzma 1996, ISBN 83-85820-02-7.
Serial dokumentalny Hitler’s bodyguard, odc. 8 Dangerous car journeys, 2008
Lekarze "pacjenta A"
Schreck, Julius. ww2gravestone.com. [dostęp 2022-06-27].
Adrian Weale SS. Historia pisana na nowo, wyd. 2012, s. 33.
Dienstgrade der SS. [dostęp 2019-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-18)].

Wo Mord sich jährt…. hallo-muenchen.de, 6 kwietnia 2019. [dostęp 2022-06-27].

Kontrola autorytatywna (osoba):

ISNI: 0000 0001 0881 1826VIAF: 25790374LCCN: n00028190GND: 133365611NUKAT: n2003072265WorldCat: lccn-n00028190

Kategorie:

Politycy NSDAPGenerałowie SSUczestnicy I wojny światowej (Cesarstwo Niemieckie)Niemieccy przestępcyLudzie urodzeni w MonachiumUrodzeni w 1898Zmarli w 1936Adolf Hitler

Menu nawigacyjne

Nie jesteś zalogowany
Dyskusja
Edycje
Utwórz konto
Zaloguj się

Artykuł
Dyskusja

Czytaj
Edytuj
Edytuj kod źródłowy
Historia i autorzy

Szukaj

Strona główna
Losuj artykuł
Kategorie artykułów
Najlepsze artykuły
Częste pytania (FAQ)

Dla czytelników

O Wikipedii
Zgłoś błąd
Kontakt
Wspomóż Wikipedię

Dla wikipedystów

Pierwsze kroki
Portal wikipedystów
Ogłoszenia
Zasady
Pomoc
Ostatnie zmiany

Narzędzia

Linkujące
Zmiany w linkowanych
Prześlij plik
Strony specjalne
Link do tej wersji
Informacje o tej stronie
Cytowanie tego artykułu
Element Wikidanych
Zaproponuj do mediów społecznościowych

Drukuj lub eksportuj

Utwórz książkę
Pobierz jako PDF
Wersja do druku

W innych projektach

Wikimedia Commons

W innych językach

العربية
Български
Čeština
Deutsch
Ελληνικά
English
Español
فارسی
Français
Hrvatski
Bahasa Indonesia
Italiano
עברית
مصرى
Nederlands
日本語
Norsk bokmål
Português
Русский
Suomi
Svenska
ไทย
Türkçe
Українська
中文

Edytuj linki

Tę stronę ostatnio edytowano 27 cze 2022, 13:35.
Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
Przejdź do nawigacjiPrzejdź do wyszukiwania
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „NSDAP”. Zobacz też: Niższe Seminarium Duchowne Archidiecezji Poznańskiej.
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei
Ilustracja
Państwo
III Rzesza

Skrót
NSDAP

Lider
Adolf Hitler

Data założenia
24 lutego 1920[1]

Data rozwiązania
10 października 1945[2]

Ideologia polityczna
narodowy socjalizm
faszyzm
nacjonalizm
pangermanizm
antysemityzm
antykomunizm
antyslawizm
rasizm

Poglądy gospodarcze
korporacjonizm

Liczba członków
8 500 000

Młodzieżówka
Hitlerjugend,
Bund Deutscher Mädel

Barwy
czerń
biel
czerwień

Multimedia w Wikimedia Commons

Nazistowski symbol, łączący niemieckiego orła i swastykę

Flaga NSDAP
Nazizm
National Socialist swastika.svg

Podstawy ideologiczne
Antysemityzm Antykomunizm Faszyzm Nacjonalizm Militaryzm Szowinizm Pangermanizm Rasizm Imperializm Korporacjonizm Terceryzm Volkizm
Polityka rasowa
Rasa panów Blut und Boden Nazizm a rasa Eugenika rasowa Lebensraum
Historia
Pucz monachijski Machtergreifung Pakt antykominternowski II wojna światowa Zagłada Żydów Neonazizm
Partie polityczne
Związek Wszechniemiecki Niemiecka Partia Ojczyźniana Niemiecka Partia Robotników NSDAP Front harzburski Strzałokrzyżowcy
Postacie
Adolf Hitler Joseph Goebbels Heinrich Himmler Hermann Göring Houston Stewart Chamberlain Gregor Strasser Otto Strasser George Lincoln Rockwell
pokażdyskusjaedytuj
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników[3] (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) – niemiecka partia nazistowska[3][4]. Zastąpiła istniejącą w latach 1919–1920 Niemiecką Partię Robotników (Deutsche Arbeiterpartei, DAP).

W latach 1933–1945 sprawowała w Niemczech totalitarną władzę. Rządy NSDAP charakteryzowały się terrorem politycznym, totalną inwigilacją, likwidacją opozycji i programem podboju Europy. Polityce podboju towarzyszyły ludobójstwa dokonywane w podbitych państwach (zwłaszcza w Polsce, gdzie zamordowano około sześciu milionów obywateli). Kierownictwo partii zostało uznane w procesach norymberskich za organizację przestępczą[5], a samej partii alianci zakazali działalności 20 września 1945[6].

Spis treści
1 Historia
1.1 Początki partii
1.2 Droga do władzy
1.3 Rządy monopartii (1933–1945)
2 Ideologia
3 Struktura NSDAP
3.1 Władza naczelna
3.2 Struktura terenowa NSDAP
4 Stopnie polityczne w NSDAP
5 Uwagi
6 Przypisy
7 Linki zewnętrzne
Historia
Początki partii
Utworzona została w Bawarii w 1919 r. jako Niemiecka Partia Robotników (DAP). Jej założycielem był Anton Drexler. W chwili utworzenia liczyła 64 członków. DAP pełniło rolę lokalnej partii nacjonalistycznej[5]. W 1920 r. partia zmieniła nazwę na Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników[5]. Od tej pory zwolennicy partii nazywali siebie „nazistami”[7]. Występujące w nazwie NSDAP przymiotniki socjalistyczna i robotnicza Adolf Hitler traktował jako kamuflaż[8]. Pierwotnie skupiała głównie weteranów I wojny światowej, mających problemy z przystosowaniem do życia w warunkach pokoju[5]. W 1920 r. partia przejęła pismo „Völkischer Beobachter”, które odtąd stało się organem głoszącym propagandę antysemicką[9]. 24 lutego 1920 Adolf Hitler przedstawił 25 punktów programu NSDAP. Dotyczyły one anulowania postanowień traktatu wersalskiego i zjednoczenia narodu niemieckiego w jedno państwo. Wzmiankowano o zamknięciu wszystkich gazet nieprzychylnych NSDAP, a także kontroli mediów przez państwo. Zakładano utworzenie armii narodowej, a więc wprowadzenia powszechnej i obowiązkowej służby wojskowej[10].

W 1921 r. Hitler stanął na czele partii. Z jego inicjatywy ruch nazistowski zaczął formowanie własnych formacji paramilitarnych. W ramach NSDAP powstały Sturmabteilung (SA), z której to powstały Schutzstaffel (SS). SA i SS służyły zwalczaniu przeciwników NSDAP i ochronie działań partii[3][5]. Hitler od początku głosił istnienie antyniemieckiego spisku, w którym rzekomo uczestniczyli Żydzi, komuniści, masoni i jezuici[11]. Za swego głównego przeciwnika politycznego NSDAP uznała partie robotnicze, a zwłaszcza Komunistyczną Partię Niemiec; zwalczała także socjaldemokratów i liberalne stronnictwa mieszczańskie[12].

W 1921 r. w partii działało 3000 osób; w 1923 r. było ich już 30 tysięcy. Potencjalnych działaczy przyciągał wojskowy klimat partii, defilady, mundury i marsze z pochodniami. Działaczami partii byli m.in.: syn bogatego kupca, Rudolf Heß (w trakcie wojny pilot, a następnie żołnierz kontrrewolucyjnego Freikorpsu), który mianowany został przewodniczącym Centralnej Komisji Politycznej, i syn Komisarza Rzeszy w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, Hermann Göring, który mianowany został dowódcą bojówek Sturmabteilung. Innymi liczącym się działaczami byli Alfred Rosenberg, Max Amann i Heinrich Hoffman[13].

W październiku 1922 r. NSDAP została zaproszona na tak zwany dzień niemiecki w Coburgu, czyli spotkanie partii i grup o charakterze nacjonalistycznym. Hitler zlekceważył apel o stawienie się z małą delegacją – naziści zjawili się na wiecu w liczbie ośmiuset bojówkarzy i orkiestry. Już następnego dnia doszło do starć nacjonalistów z członkami ugrupowań lewicowych. W styczniu następnego roku odbył się pierwszy zjazd partii z udziałem defilady bojówek SA. 1 i 2 września naziści uczestniczyli w rocznicy zwycięstwa Prus w wojnie z Francją w 1870 r. W trakcie spotkania Hitler zawiązał sojusz z generałem Erichem Ludendorffem, w wyniku którego doszło do utworzenia grupy Niemiecki Związek Walki – koalicji organizacji nacjonalistycznych z udziałem SA, Reichsflagge oraz Bund Oberland. 25 września kierownikiem Związku mianowany został sam Hitler[14]. W dniach od 27 do 29 stycznia 1923 r. w Monachium odbył się I Parteitag NSDAP.

Partia została zdelegalizowana w 1923 po nieudanej próbie przejęcia przez Hitlera władzy w Bawarii (tzw. pucz monachijski). W czasie puczu aresztowano lewicowych radnych, przedstawicieli mniejszości żydowskiej oraz zdemolowano redakcje pism socjaldemokratycznych[15]. Sławę Hitlerowi, a tym samym i ideologii nazizmu, przyniósł proces puczystów, który uczynił z Hitlera osobę znaną. W sądzie dochodziło do wielu absurdalnych sytuacji, Hitler bezkarnie wygłaszał swoje poglądy, nazywał urzędujących ministrów „zdrajcami” i „bandą złoczyńców”. Sam Hitler głosił się przedstawicielem „niemieckiego ruchu wolnościowego”, którego celem nie było objęcie żadnych stanowisk państwowych a jedynie szerzenie świadomości narodowej[16]. Po długim procesie Hitler skazany został na 5 lat więzienia. Zesłano go do twierdzy w Landsberg am Lech na zachód od Monachium[17]. W czasie pobytu w zakładzie karnym napisał Mein Kampf. W okresie pobytu w więzieniu wzrosły notowania ruchu nacjonalistycznego, wynikiem tego był duży skok wzrostu poparcia dla NSDAP w wyborach. Ruch narodowosocjalistyczny domagał się wypuszczenia Hitlera na wolność, a do tej akcji dołączyli się dwaj laureaci Nagroda Nobla, Philipp Lenard i Johannes Stark, którzy opublikowali artykuł, w którym nazwali przyszłego dyktatora „doboszem nowych Niemiec” i pochwalili go za walkę o jedność narodu i czystość ras. Ostatecznie Hitler i pozostali naziści zostali wypuszczeni z więzień w grudniu 1924[18].

Droga do władzy
Po wyjściu Hitlera z więzienia w 1924 r. NSDAP została odbudowana – najpierw jako partia nielegalna, a potem od 27 lutego 1925, po zmianach statutu, jako legalna partia startująca na równych prawach w wyborach do Reichstagu. 3–4 lipca 1926 w Weimarze odbył się II Parteitag NSDAP.

Na wiosnę 1927 r. do partii dołączył Wilhelm Keppler, wpływowy kapitalista i dyrektor szeregu fabryk chemicznych, Keppler został doradcą Hitlera ds. gospodarczych. Kolejnym kapitalistą, który wstąpił do partii był Emil Kirdorf, który przekazał NSDAP sto tysięcy marek niemieckich. Redaktor jednej z poczytnych gazet liberalnych „Berliner Börsenzeitung”, Walther Funk został kierownikiem Gospodarczego Biura Prasowego partii, a także kolejnym doradcą Hitlera ds. gospodarki. Wsparcia finansowego nazistom udzieliły przedsiębiorstwa amerykańskie, a także Hjalmar Schacht pełniący funkcję prezesa Banku Rzeszy[19]. Mimo zdobycia środków pieniężnych NSDAP nie zdobyła znaczącego poparcia w wyborach z 1928 r. Sukcesem okazały się dopiero wybory, które odbyły się dwa lata później. Po tych wyborach kontynuowano rozmowy z przedsiębiorcami, a szczególnie przemysłowcami. Kontakt z NSDAP był dla kapitalistów niemieckich szansą na zdobycie popularności wśród społeczeństwa sympatyzującego z faszyzmem, a także na tanią siłę roboczą. Hitler nawiązał przyjazne stosunki z Alfredem Hugenbergiem, zarządzającym czasopismami i teatrami (od tamtej pory stały się one ważnym nośnikiem propagandy nacjonalistycznej). Dzięki wpływom Hugenberga Hitler mianował ministrem oświaty w rządzie Brunszwiku swojego zaufanego człowieka, Dietricha Klaggesa[19]. Dzięki jego wsparciu w 1932 r. zdobył obywatelstwo niemieckie, co umożliwiło mu objęcie wpływowych stanowisk w rządzie (wcześniej był obywatelem Austrii)[20].

Hitler przekonał duże grono Niemców do swoich rzekomo pokojowych celów, twierdząc, że pragnie stworzyć armię narodową, a inne działania związane z agresją i przemocą odrzuca. Prawdą jest natomiast to, że już od początku planował on zastosowanie wobec społeczeństwa masowego terroru oraz wprowadzenie surowych kar w przypadku stawiania oporu wobec jego władzy. Totalitarne plany Hitlera zostały zdemaskowane w tak zwanym dokumencie z Boxheim, gdzie naziści opisali plany wprowadzenia terroru[20].

Na skutek kryzysu światowego, ponownego pogorszenia sytuacji gospodarczej Niemiec oraz słabości i rozbicia tradycyjnych partii prawicowych, jej program zyskał znowu poklask dużej części Niemców oraz wsparcie wielkiego kapitału – w przedterminowych wyborach do Reichstagu (po upadku koalicyjnego rządu kanclerza Hermanna Müllera, SPD z partiami centrowymi) w marcu 1930 NSDAP uzyskała 18% głosów. W 1931 powstał front harzburski jednoczący antyrepublikańską prawicę (w tym monarchistów i Niemiecką Narodową Partią Ludową, czyli DNVP, największą partią tworzącą front była NSDAP)[21].

W wyborach w 1932 r. NSDAP osiągnęła 37% poparcia i stając się największą partią w Reichstagu (31 lipca 1932 – 230 mandatów na 608, 6 XI 1932 – 196/584). 30 stycznia 1933 r. prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg desygnował Adolfa Hitlera na kanclerza Rzeszy, który reprezentował większość parlamentarną[a] złożoną z NSDAP i DNVP (niemiecka prawica narodowa). Wicekanclerzem Rzeszy i komisarycznym premierem Prus został Franz von Papen – faktyczny negocjator warunków porozumienia NSDAP z konserwatywną prawicą. Działacze DNVP objęli większość stanowisk ministerialnych w rządzie Hitlera (ministerstwa: gospodarki, finansów, Reichswehry, spraw zagranicznych, pracy). Do czerwca 1933 NSDAP współrządziła z DNVP.

W 1932 r. odbyły się wybory prezydenckie, jednym z kandydatów został Adolf Hitler. Po wyborach parlamentarnych NSDAP stała się najbardziej liczną grupą w parlamencie, a sam Hitler osobiście spotkał się z konserwatywnym prezydentem Paulem von Hindenburgiem. Hindenburg namawiał Hitlera do wstąpienia NSDAP do prawicowego rządu utworzonego przez Franza von Papena, Hitler w imieniu NSDAP odmówił i zaproponował, aby zamiast von Papena to on został głową rządu[22]. Plany NSDAP pokrzyżowała zbrodnia popełniona przez bojówkarzy nazistowskich 10 sierpnia 1932. W Potempie niedaleko Bytomia, bojówkarze SA zamordowali weterana powstań śląskich i działacza tamtejszego KPD, Konrada Piecucha. Zbrodnia stała się przedmiotem oburzenia środowisk polonijnych. Mordercy zostali skazani na karę śmierci. NSDAP w obronie morderców zorganizowało serię demonstracji, a Hitler ogłosił że ułaskawienie zabójców jest dla niego najważniejszą sprawą. Konserwatywne władze ostatecznie zastosowały wobec morderców prawo łaski, a po dojściu nazistów do władzy zostali oni w pełni wypuszczeni na wolność[22]. Mord spowodował spadek poparcia dla nazistów i wzrost popularności komunistów. Hitler odbudował poparcie dla NSDAP na skutek umowy z właścicielem hamburskiej stoczni; w zamian za wsparcie przedstawiciele NSDAP obiecali starania o maksymalny wzrost produkcji wyrobów koncernu. W imieniu przedsiębiorców całego kraju, właściciele stoczni napisali do prezydenta list, w którym poprosili go o przyznanie Hitlerowi stanowiska kanclerza[23].

W konsekwencji pożaru budynku Reichstagu w lutym 1933 r. i kampanii propagandowej oskarżającej o podpalenie Komunistyczną Partię Niemiec Hitler nakłonił prezydenta Rzeszy Hindenburga do kontrasygnowania dekretu o ochronie narodu i państwa (stanie wyjątkowym), co oznaczało zawieszenie swobód obywatelskich (cenzura prasy, kontrola rozmów telefonicznych, możliwość zawieszania działalności partii politycznych, związków zawodowych i stowarzyszeń, usunięcie sądowej kontroli aresztowania przez policję). Korzystając z tego naziści rozpętali masowy terror. Hermann Göring jako minister spraw wewnętrznych Prus nadał bojówkarzom SA uprawnienia policyjne[b]. W wyborach 5 marca 1933 NSDAP otrzymała 44% głosów. Korzystając z unieważnienia mandatów deputowanych komunistycznych oraz nieobecności części socjalistów (znajdowali się już w obozach koncentracyjnych, na emigracji lub w podziemiu), przy sojuszu z DNVP i oportunistycznym stanowisku partii chrześcijańsko-demokratycznej (Zentrum), Reichstag w obecności 535 z 647 deputowanych 24 marca 1933 przyjął większością konstytucyjną[c] ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, upoważniającą rząd Rzeszy do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, co pozwoliło Hitlerowi sprawować władzę bez kontroli ze strony parlamentu. Ustawa o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, przedłużana dwukrotnie przez Reichstag, była legitymizacją totalitarnej władzy NSDAP.

21 marca 1933 Heinrich Himmler jako szef policji landu Bawaria na podstawie ustawy o nadzwyczajnych pełnomocnictwach wydał rozporządzenie o utworzeniu pierwszego oficjalnego obozu koncentracyjnego na terenie Niemiec w Dachau koło Monachium[d]. W lipcu 1933 NSDAP stała się jedyną legalną partią w Niemczech po delegalizacji lub samorozwiązaniu wszystkich pozostałych.

Rządy monopartii (1933–1945)

Legitymacja partyjna z 1939
W 1933 r. Niemcy stały się klasycznym państwem monopartyjnym, a NSDAP została jedyną legalną partią polityczną. W czerwcu 1933 r. liczyła 2 493 890 członków. Składka członkowska wynosiła miesięcznie 1 RM (bezrobotni) lub 1,5 RM (pozostali). Osoby, które wstąpiły do partii po 30 IV 1933, wnosiły składki w wysokości od 1 do 5 RM, zależnie od osiąganych dochodów[24].

W lipcu 1939 r. zaplanowano doroczny kongres w Norymberdze na dni 2–11 września 1939 r.[25].

W 1944 r. partia liczyła 8,5 mln członków. Po klęsce III Rzeszy partia została uznana w procesie norymberskim za organizację zbrodniczą i rozwiązana[potrzebny przypis]. NSDAP zakazano działalności 20 września 1945 r. decyzją Sojuszniczej Rady Kontroli[6]. Oficjalne rozwiązanie przez aliantów nastąpiło 13 października 1945 r.[26], lecz już w maju tego roku rozwiązanie partii ogłosił Karl Dönitz, działający w charakterze Prezydenta Rzeszy.

Ideologia
Osobny artykuł: Narodowy socjalizm.
Struktura NSDAP
Hierarchiczna struktura NSDAP była zbudowana według zasady wodzostwa. Członkowie NSDAP na co dzień nosili odznakę partyjną (ze swastyką), a gdy występowali oficjalnie, obowiązywał ich mundur w specyficznym kolorze jasnobrunatnym. Ludność miejscowa określała ich jako bażant złocisty (Goldfasan, czyli Chrysolophus pictus), a to właśnie z powodu munduru i złocistych odznak wyższych stopni partyjnych. W hierarchii partyjnej było 30 stopni służbowych od kandydata do Reichsleitera. Według etykiety partyjnej członkowie NSDAP byli określani jako towarzysz partyjny (Parteigenosse, Pg).

NSDAP miała szereg formacji uzupełniających, m.in. organizacje paramilitarne Sturmabteilung (SA), Schutzstaffel (SS), Narodowosocjalistyczny Korpus Motorowy (NSKK), kobiecą Nationalsozialistische Frauenschaft (NSF), młodzieżówkę Hitlerjugend i studencką Nationalsozialistischer Deutscher Studentenbund (NSDStB)[27].

Po dojściu do władzy w 1933 występowały powiązania i spory kompetencyjne instancji partyjnych ze strukturami władzy państwowej III Rzeszy.

Władza naczelna
Na czele partii stał wódz (Führer) Adolf Hitler; sprawował niepodzielną władzę, a jego decyzje były ostateczne i niepodważalne. Wszystkie instancje partyjne były jemu podporządkowane i musiały postępować według jego poleceń. Od 1934 miał własną kancelarię Kanzlei des Führers.

Hitler miał zastępcę, którym był od 21 kwietnia 1933 do 10 maja 1941 Rudolf Heß.

Do ścisłego kierownictwa partyjnego zaliczali się nadkomisarze, określani jako Reichsleiter. Było ich 18; był to najwyższy szczebel w hierarchii partyjnej; podlegali bezpośrednio Hitlerowi lub jego zastępcy. Niektórzy z nich byli również ministrami w rządzie Rzeszy. Nadkomisarze nadzorowali wszelkie dziedziny życia na terenie całego państwa niemieckiego.

Oto kilku z nich:

Joseph Goebbels, Reichsleiter od 1929; założyciel Izby Kultury Rzeszy Reichskulturkammer; nadzorował radio, film i kulturę, był odpowiedzialny za aktywną propagandę. Jednocześnie od 1933 był ministrem Rzeszy do spraw propagandy, oświecenia publicznego i informacji.
Alfred Rosenberg, główny ideolog partyjny; pełnomocnik Hitlera do spraw duchowego i światopoglądowego wychowania NSDAP, jednocześnie redaktor naczelny i wydawca dziennika centralnego Völkischer Beobachter; nadzorował prasę; odpowiedzialny za politykę zagraniczną oraz handel zagraniczny; po rozpoczęciu wojny ze Związkiem Radzieckim w 1941 minister Rzeszy do spraw okupowanych terytoriów wschodnich (na wschód od Bugu).
Hans Frank, zaufany prawnik Hitlera, nadzorował prawo i prawników; jednocześnie minister sprawiedliwości Bawarii oraz minister Rzeszy bez teki; od 1939 generalny gubernator dużej części okupowanych terenów Polski.
Heinrich Himmler bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 6 stycznia 1929; do 30 kwietnia 1945 komendant główny SS, szef Policji, Służby Bezpieczeństwa (SD) i Gestapo; od 1943 minister spraw wewnętrznych Rzeszy.
Ernst Röhm bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 1922; szef Oddziałów Szturmowych (bojówek partyjnych SA); na polecenie Hitlera 30 czerwca 1934 zamordowany przez SS w akcji noc długich noży.
Martin Bormann – w ruchu narodowosocjalistycznym pojawił się późno, ale szybko zdobywał coraz więcej władzy. Szef departamentu wschodniego (Fremde Heere – Ost) Abwehry, Reinhard Gehlen, autorytatywnie twierdził, że Bormann był sowieckim agentem. Pod koniec wojny Bormann zaginął, co dało powód do rozpowszechniania różnych legend na temat jego losów. W wiele lat po wojnie w Berlinie znaleziono zwłoki zidentyfikowane jako należące do Martina Bormanna.

Okręgi NSDAP w latach 1926, 1928, 1933, 1937, 1939 i w 1944
Struktura terenowa NSDAP
Obszar Niemiec podzielono na okręgi (Gaue), których było początkowo 33, a po zagarnięciu nowych obszarów liczba okręgów wzrosła do 43. Te okręgi partyjne pokrywały się z okręgami struktury państwowej (Reichsgau). W ten sposób czasami naczelnik okręgu partyjnego (Gauleiter) był jednocześnie funkcjonariuszem administracji państwowej.

Polskie tereny przyłączone w 1939 do Rzeszy podzielono na dwa okręgi:

Gdańsk-Prusy Zachodnie, gdzie naczelnikiem był Gauleiter Albert Forster,
Kraj Warty Gauleiter Arthur Karl Greiser, jednocześnie namiestnik Rzeszy w Kraju Warty.
Okręgi dzielono na mniejsze jednostki, których liczba wynosiła (połowa 1939):

powiaty (Kreis 813),
gminy (Ortsgruppe 26 138),
komórki (Zelle 97 tysięcy),
kwartały (Block około 512 tysięcy), Block obejmował od 40 do 60 gospodarstw domowych.
Partyjne jednostki organizacyjne pełniły czasami funkcje administracyjne; np. naczelnik powiatowej organizacji partyjnej był odpowiedzialny za organizowanie w czasie wojny pomocy mieszkańcom zbombardowanych miejscowości. Natomiast funkcjonariusze nadzorujący bloki (tzw. blokowi) roznosili po domach co 4 tygodnie kartki żywnościowe badając przy tej okazji nastroje ludności.

Stopnie polityczne w NSDAP
Przed 1930 1930–1932 1933–1938 1939–1945
Anwärter
(Nicht-Partei)
Mitglieder
Anwärter
Helfer
Oberhelfer
Blockwart
(Blockleiter) Abteilungsleiter
Unterabteilungsleiter
Mitarbeiter Arbeitsleiter
Oberarbeitsleiter
Hilfs-Stellenleiter Hauptarbeitsleiter
Zellenwart Stellenleiter Bereitschaftsleiter
Hauptstellenleiter Oberbereitschaftsleiter
Hauptbereitschaftsleiter
Amtsleiter Einsatzleiter
Obereinsatzleiter
Haupteinsatzleiter
Stützpunktleiter Gemeinschaftsleiter
Obergemeinschaftsleiter
Hauptgemeinschaftsleiter
Politischer Leiter Ortsgruppenleiter Abschnittsleiter
Oberabschnittsleiter
Hauptabschnittsleiter
Kreisleiter Bereichsleiter
Oberbereichsleiter
Hauptamtsleiter Hauptbereichsleiter
Dienstleiter
Oberdienstleiter
Hauptdienstleiter
Befehlsleiter
Oberbefehlsleiter
Stellvertreter Gauleiter Hauptbefehlsleiter
Gauleiter
Landesinspekteur
Reichsinspekteur
Reichsorganisationsleiter Reichsleiter
Stellvertreter des Führers
Führer
Zależnie od organizacji terenowej w NSDAP, wyróżniane były następujące stopnie:
Tytuł Ortsgruppen
(grupa lokalna) Kreisleitung
(dystrykt) Gauleitung
(okręg) Reichsleitung
(rzesza)
Bojowe
naczelnik polityczny-kandydat Politische Leiter Anwärter
Sonderbeauftragter
brygadzista bojowy bloku[potrzebny przypis] Betriebsblockobmann
asystent kwartału Blockhelfer
Betriebsobmann (A)
brygadzista bojowy komórki Betriebszellenobmann
Hauptbetriebszellenobmann
naczelnik kwartału/komórki Blockleiter
Betriebsobmann (B)
Zellenleiter
Betriebsobmann (C & D)
Hauptbetriebsobmann
naczelnik biura regionalnego Ortsgruppenleiter Kreisleiter
Administracyjne
naczelnik podobszaru Mitarbeiter
Leiter eines Hilfssachgebietes
Leiter eines Sachgebietes
Leiter eines Hilfsstelle
Blockwalter
Blockobmann
naczelnik obszaru Leiter eine Stelle
Zellenwalter
Zellenobmann
starszy naczelnik obszaru Leiter einer Hauptstelle
naczelnik departamentu Leiter eines Amtes
starszy naczelnik departamentu Leiter eines Hauptamtes
główny naczelnik departamentu Leiter eines Oberst Amtes
Dowództwo
zastępca naczelnika okręgu Stellvertreter Gauleiter
naczelnik okręgu Gauleiter
naczelnik Rzeszy Reichsleiter
Patki kołnierzowe poszczególnych stopni paramilitarnych w NSDAP w 1938:

1: Anwärter (Nicht-Partei – niepartyjny), 2: Anwärter, 3: Helfer, 4: Oberhelfer, 5: Arbeitsleiter, 6: Oberarbeitsleiter, 7: Hauptarbeitsleiter, 8: Bereitschaftsleiter, 9: Oberbereitschaftsleiter, 10: Hauptbereitschaftsleiter.

11: Einsatzleiter, 12: Obereinsatzleiter, 13: Haupteinsatzleiter, 14: Gemeinschaftsleiter, 15: Obergemeinschaftsleiter, 16: Hauptgemeinschaftsleiter, 17: Abschnittsleiter, 18: Oberabschnittsleiter, 19: Hauptabschnittsleiter.

20: Bereichsleiter, 21: Oberbereichsleiter, 22: Hauptbereichsleiter, 23: Dienstleiter, 24: Oberdienstleiter, 25: Hauptdienstleiter, 26: Befehlsleiter, 27: Oberbefehlsleiter, 28: Hauptbefehlsleiter, 29: Gauleiter, 30: Reichsleiter.
Uwagi
Zobacz kolekcję cytatów Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników w Wikicytatach
Po raz pierwszy od upadku rządu kanclerza Hermanna Müllera w marcu 1930.
Uznając SA za formację pomocniczą policji Prus.
Jedynie posłowie SPD głosowali przeciw.
Więzienia, prywatne katownie i obozy zorganizowane przez SA istniały już wcześniej i zostały rozwiązane dopiero po „nocy długich noży” 30 czerwca 1934.
Przypisy
Das 25-Punkte-Programm der Nationalsozialistischen Deutschen Arbeiterpartei (24.02.1920), documentarchiv.de [dostęp 2019-05-03].
Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), lfv.hessen.de [dostęp 2019-05-03] (niem.).
NSDAP, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2015-03-08].
Nazizm, portalwiedzy.onet.pl [zarchiwizowane z adresu 2020-10-25] (pol.).
NSDAP, portalwiedzy.onet.pl [zarchiwizowane z adresu 2020-10-25] (pol.).
Tomasz Kosiński, Co po Hitlerze? – skrajna prawica w powojennych Niemczech – Histmag.org, 19 lutego 2017 [dostęp 2017-09-27].
Nazi. w: Friedrich Kluge, Elmar Seebold: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24. Auflage, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002, ISBN 3-11-017473-1 (Online Etymology Dictionary: Nazi).
Karol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera. Książka i Wiedza 1984, s. 31.
Paul Johnson, Historia Żydów, s. 503.
Katarzyna Fiołka: Hitler s. 21 i 22.
Katarzyna Fiołka: Hitler s. 20 i 21.
Antoni Mączka, „Historia Europy”, s. 645, ISBN 83-04-04363-7.
Katarzyna Fiołka: Hitler s. 22 i 23.
Katarzyna Fiołka: Hitler s. 23 i 24.
Katarzyna Fiołka, s. 24.
Katarzyna Fiołka Hitler s. 24 i 25.
Richard J. Evans, The Coming of the Third Reich, 2004, s. 196.
Katarzyna Fiołka: Hitler, s. 25, 26.
Katarzyna Fiołka: Hitler s. 29.
Katarzyna Fiołka: Hitler s. 30.
Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, Berghahn Books, 2008, s. 72. ISBN 978-1-84545-680-1.
Katarzyna Fiołka: Hitler, s. 33, 34.
Katarzyna Fiołka: Hitler s. 34.
Rozmowy przy stole, Wyd. Charyzma 1996, s. 192, 83-85820-02-07.
Kongres Partii Narodowosocjalistycznej w Norymberdze. „Gazeta Lwowska”, s. 1, nr 154 z 12 lipca 1939.
Dziennik Polski nr 250, 14.10.1945, s. 2.
NSDAP, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-04-09].
Linki zewnętrzne
Infografika przedstawiająca poparcie dla NSDAP na terenie Niemiec podczas wyborów do Reichstagu w 1932 roku
pde
Narodowy socjalizm (nazizm niemiecki)
pde