ploty
Przy pomocy wpisów możesz zadać autorowi pytanie, pochwalić go, poprosić o pomoc, a
przede wszystkim utrzymywać z nimi bliższy kontakt. Pamiętaj o zachowaniu kultury,
jesteś gościem :) *Jeśli chcesz odpisać konkretnej osobie, użyj funkcji " Odpowiedz" - osoba ta dostanie powiadomienie* ×
Abdur.Raqeeb.al-Moradi
Rudolf Heß
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy polityka. Zobacz też: Rudolf Höß i Walter Rudolf Hess.
Rudolf Heß
Ilustracja
Pełne imię i nazwisko
Rudolf Walter Richard Heß
Data i miejsce urodzenia
26 kwietnia 1894
Aleksandria
Data i miejsce śmierci
17 sierpnia 1987
Berlin Zachodni
Zastępca führera
Okres
od 21 kwietnia 1933
do 12 maja 1941
Przynależność polityczna
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
Następca
Martin Bormann (jako szef Kancelarii NSDAP)
podpis
Odznaczenia
Odznaka Złota Partii (III Rzesza)
Krzyż Żelazny (1813) II Klasy Order Zasługi Wojskowej (wojenny, Bawaria) Srebrna odznaka za rany (Cesarstwo Niemieckie) Krzyż Honorowy dla Walczących na Froncie (III Rzesza) Medal upamiętniający 9 listopada 1923 (III Rzesza)
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Rudolf Walter Richard Heß (pisownia alternatywna: Hess; wymowa niemiecka [hɛs]; ur. 26 kwietnia 1894 w Aleksandrii, zm. 17 sierpnia 1987 w Berlinie Zachodnim) – niemiecki żołnierz, następnie działacz partyjny, jeden z przywódców nazistowskiej III Rzeszy. Był jednym z najbliższych współpracowników Adolfa Hitlera i do zakończenia swej kariery politycznej w maju 1941 zastępcą Hitlera i formalnie trzecią, po Hermannie Göringu, osobą w państwie. Drugą połowę życia, ostatnich czterdzieści sześć lat spędził w niewoli i w zakładach karnych, co wśród sympatyków uczyniło go męczennikiem[1].
Spis treści
1 Życiorys
1.1 Wczesne lata
1.2 Po I wojnie światowej
1.3 Wybuch II wojny światowej
1.4 Geneza lotu do Wielkiej Brytanii
1.5 Lot do Wielkiej Brytanii
1.6 Proces norymberski
1.7 Odbywanie kary w Spandau i śmierć
2 Życie prywatne i kult
3 Przypisy
4 Bibliografia
5 Linki zewnętrzne
Życiorys
Wczesne lata
Urodził się w 1894 roku w Aleksandrii, w Egipcie, ówcześnie na terytorium Imperium Osmańskiego. Był najstarszym synem niemieckiego kupca Fritza Heßa i jego żony Klary[2]. Miał dwoje rodzeństwa, brata Alfreda (ur. 1897) i siostrę Margarete (ur. 1908)[3]. Mieszkał z rodziną w wygodnej, otoczonej bujnym ogrodem trzypiętrowej willi w Ibrahimijji, wschodnim przedmieściu Aleksandrii[2]. Ojciec chciał, by młody Heß w przyszłości przejął rodzinną firmę[4]. Wykształcenie zdobył w Egipcie, Niemczech i Szwajcarii[5]. Mały Rudolf uczęszczał w latach 1900–1906 do niemieckiej szkoły protestanckiej w Aleksandrii, następnie dla braci Heß został wynajęty prywatny egipski guwerner[6]. Wśród Niemców żyjących za granicą był rozpowszechniony skrajny nacjonalizm, „bardziej niemiecki” od krajowego. Heß już od wczesnych lat przejawiał patriotyzm wobec odległej ojczyzny. Rodzina Heßów spędzała każde lato w Niemczech, w swojej willi[7]. Od wieku czternastu lat Heß chodził do ewangelickiej szkoły w niemieckim Bad Godesberg, gdzie uczył się matematyki i przedmiotów przyrodniczych[2]. Po uzyskaniu małej matury[8] uzupełniał swoje wykształcenie uczęszczając przez rok do École Supérieure de Commerce w szwajcarskim Neuchâtel[2]. Po ukończeniu szkoły w 1912 roku pracował jako kupiecki praktykant w Hamburgu[9].
W sierpniu 1914, wbrew woli ojca, jako ochotnik zgłosił się do armii niemieckiej[2]. I wojnę światową potraktował jako cudowną przygodę. Uczestniczył w bitwie pod Ypres jako szeregowy 7. Bawarskiego Pułku Artylerii Polowej, gdzie za waleczność zdobył Krzyż Żelazny II klasy. 15 kwietnia 1915 został awansowany do stopnia starszego szeregowego, 21 maja 1915 do stopnia kaprala, 26 października 1915 do stopnia plutonowego[10]. Wziął udział w bitwie pod Verdun, gdzie 12 czerwca 1916 został ranny w ramię i dłoń[11], a 25 grudnia 1916 awansował na sierżanta. W Boże Narodzenie 1916 roku został przeniesiony do 18. Bawarskiego Rezerwowego Pułku Piechoty i mianowany dowódcą plutonu 10 kompanii. 23 lipca 1917 roku został trafiony odłamkiem pocisku artyleryjskiego, a 8 sierpnia otrzymał poważny postrzał w trakcie szturmowania wzgórza w rumuńskich Karpatach[12]. Następne miesiące spędził na leczeniu w szpitalach[13]. 8 października 1917 awansował na podporucznika[10]. W marcu 1918 po przejściu testów kwalifikacyjnych rozpoczął szkolenie na pilota, a w październiku oficjalnie wstąpił do Jagdstaffel 35B, bawarskiej eskadry myśliwców stacjonujących w Givry w Ardenach[12]. Nie zdążył już zestrzelić żadnego samolotu, bo skończyła się wojna. Swój udział w I wojnie światowej zakończył w stopniu porucznika[5]. 13 grudnia 1918 został zdemobilizowany[12].
Po I wojnie światowej
Po wojnie eskadra myśliwców Heßa, podobnie jak większość innych jednostek lotnictwa Niemiec, została rozwiązana[14] (w podobnej sytuacji znalazł się również Göring). Upadek Cesarstwa Niemieckiego odebrał jako katastrofę narodową[15]. Droga powrotna do Egiptu, administrowanego teraz przez Brytyjczyków, została zamknięta. Jego ojciec z trudem odbudowywał tam firmę[16].
W kwietniu 1919, w trakcie rewolucji listopadowej, została na krótko utworzona socjalistyczna Bawarska Republika Rad. Ponieważ większość jej kierownictwa było pochodzenia żydowskiego, wywołało to w narodzie niemieckim skojarzenia, że bolszewizm i judaizm były zasadniczo tym samym. W niedalekiej przyszłości miało to skutkować w Niemczech upowszechnieniem silnych postaw antysemickich[17], które dodatkowo wzmacniała legenda o ciosie w plecy. W Bawarii, tradycyjnie konserwatywnej części Niemiec i drugim co do wielkości kraju związkowym Niemiec (po Prusach) również mieszkali ludzie, którzy mieli już niedługo stanowić trzon kierownictwa ruchu narodowosocjalistycznego: Adolf Hitler, Ernst Röhm, Hermann Göring i Heinrich Himmler. Heß, jak sam przyznał, zanim osobiście poznał Hitlera był zagorzałym antysemitą i wierzył w „światowy spisek Żydów”[18].
Karl Haushofer i Heß, ok. 1920
Od 1919 roku Heß mieszkał w Monachium, gdzie w 1920 roku rozpoczął studia na wydziale nauk politycznych (byli żołnierze zostali po wojnie zwolnieni z egzaminów wstępnych na niemieckie uniwersytety[9]). Pracował jako przedstawiciel handlowy firmy meblarskiej, by zarobić na studia[4]. Niezadowolony z podpisania traktatu wersalskiego wstąpił w lutym 1919 do antysemickiego Towarzystwa Thule. Stał się wytrawnym bojówkarzem. W międzyczasie wstąpił do Freikorpsu i uczęszczał na wykłady z ekonomii i historii na Uniwersytecie Monachijskim[19], gdzie poznał profesora Karla Haushofera. Heß był wysportowany, nie pił alkoholu i nie palił papierosów[20]. Od 7 maja do 15 października 1919 figurował na liście żołdu 5. kompanii alarmowej Korpusu Ochotniczego Eppa. 30 kwietnia 1920 oficjalnie wystąpił z Reichswehry[21]. W czerwcu 1920 został członkiem NSDAP[22] (legitymacja nr 1600[23]). W listopadzie 1921 zaprosił Hitlera, żeby wygłosił przemówienie na uniwersytecie. Jako jeden z pierwszych wstąpił w 1922 roku do Sturmabteilung (SA), czyli Oddziałów Szturmowych, jak nazywano bojówki partii[22]. Z wielkim zaangażowaniem wziął udział w nieudanym puczu monachijskim 8 i 9 listopada 1923, kiedy uzbrojony wkroczył razem z Hitlerem do monachijskiej piwiarni Bürgerbräukeller. Zadaniem Heßa było uwięzienie obecnych tam premiera rządu bawarskiego oraz kilku jego ministrów[24] i wywiezienie ich samochodem do upatrzonego domu. Następnie w górach, w pobliżu Tegernsee, przetrzymywał i pilnował jako zakładników dwóch ministrów bawarskiego rządu, nieprzychylnych nazistom. Kiedy 9 listopada dotarła wiadomość o rozgromieniu przewrotu zwolnił ministrów, a sam przedostał się przez granicę austriacką i uniknął aresztowania[9]. Gdy 1 kwietnia 1924 zapadły bardzo niskie wyroki dla puczystów, wraz z dobrymi warunkami ich odbywania, Heß postanowił oddać się w ręce wymiaru sprawiedliwości. W maju 1924[24] oddał się dobrowolnie w ręce władz i został aresztowany[5]. Otrzymał wyrok osiemnastu miesięcy pozbawienia wolności, z przewidywanym zawieszeniem pięciu szóstych kary[24]. Wspólnie z Hitlerem przebywał w twierdzy Landsberg, a od końca lutego 1925 był jego osobistym sekretarzem[25] (z miesięczną pensją 300 marek[26]) i z tą chwilą polityka stała się ostatecznie jego zawodem. Przeszli z Hitlerem na zwracanie się po imieniu (co było bardzo rzadkie w kontaktach Hitlera), jednak Heß ukrywał to przed opinią publiczną. W tym czasie wniósł znaczny wkład w powstanie książki Hitlera Mein Kampf[27]. Opuścił zakład karny 1 stycznia 1925[28], dwanaście dni po Hitlerze. Wspólny pobyt z Hitlerem w więzieniu umocnił więzi ich łączące[29]. Gdy w lutym 1925 została reaktywowana NSDAP, Heß otrzymał legitymację członkowską nr 16[30]. Studiów nie ukończył.
Ze względu na swój charakter, Heß wolał nie występować publicznie i raczej działać na „zapleczu” partii[31]. Aż do 1928 roku, do powrotu na niemiecką scenę polityczną Göringa, Hitler polegał na Heßie w bezpośrednich kontaktach wymagających towarzyskiej ogłady lub wyrafinowania. W 1928 roku Heß, działając za pośrednictwem bankiera i przemysłowca Fritza Thyssena, zdobył fundusze na zakup pałacu w Monachium, który stał się siedzibą partii (Brunatny Dom)[9]. Hitler uważał Heßa za całkowicie lojalnego i dlatego powierzył mu kontrolę nad partią[29]. Heß stał się nieodłącznym towarzyszem Hitlera. W końcu Hitler namówił Heßa do zawarcia w 1927 roku związku małżeńskiego, aby położyć kres pogłoskom o jego homoseksualizmie. Heß organizował wystąpienia publiczne Hitlera i pracował z nim nad przemówieniami. Sensem życia Heßa stało się przebywanie u boku Hitlera i praca na rzecz ruchu hitlerowskiego[4]. Monachium zostało oficjalnie ogłoszone „stolicą ruchu” i pozostało głównym miejscem pracy Heßa[32]. Heß wyspecjalizował się między innymi w zbieraniu hojnych dotacji dla partii, co umożliwiło znaczną intensyfikację kampanii wyborczej[33].
W maju 1927 amerykański lotnik Charles Lindbergh dokonał pierwszego w dziejach samotnego przelotu przez Atlantyk, lecąc bez międzylądowania ze Stanów Zjednoczonych do Paryża. Heß chciał dokonać podobnego wyczynu, jednak lecąc w trudniejszym, przeciwnym kierunku (przeciwne wiatry). Jego marzenie nie spełniło się z powodu braku finansowania takiego lotu. 4 kwietnia 1929 Heß uzyskał licencję pilota cywilnego. W lipcu 1930 stał się właścicielem lekkiego, dwumiejscowego jednopłatowca BFW M23b, który otrzymał w prezencie od partyjnej nazistowskiej gazety Völkischer Beobachter. M.in. używając samolotu zakłócał mityngi polityczne konkurencji, przelatując nisko nad ziemią[34].
W 1930 roku został przewodniczącym Centralnej Komisji Politycznej NSDAP. W 1932 roku oddał stanowisko sekretarza Hitlera, w grudniu 1932 został delegatem do Reichstagu, a od 21 kwietnia 1933 był zastępcą führera w NSDAP[25]:
Mianuję członka partii Rudolfa Hessa moim zastępcą, upoważniając go do podejmowania decyzji w moim imieniu we wszystkich sprawach dotyczących przewodzenia partii[35].
Heß i Adolf Hitler, 1936
Od tego okresu Heß przestał być osobą anonimową publicznie[36]. 1 grudnia 1933 wszedł w skład rządu Adolfa Hitlera jako minister bez teki[25]. Był także w tym okresie przewodniczącym Komitetu doradczego nazistowskiej organizacji Bund Deutscher Osten[37]. Po nocy długich noży z 29 na 30 czerwca 1934 SA zostały zastąpione przez Schutzstaffel (SS), a Heß został przez Hitlera mianowany Obergruppenführerem, czyli generałem tej nowej formacji[38]. Heß zaczął stanowić centralną postać reżimu hitlerowskiego; jego żarliwe oddziaływanie na masy było ogromne. Stał się arcykapłanem kultu führera[39]. Rola zastępcy ewoluowała do reprezentowania reżimu na zewnątrz[40].
We wrześniu 1935 Heß wydał zarządzenie, w myśl którego wszystkie partyjne agencje informowały Gestapo o osobach, które krytykowały NSDAP. Jako minister w tym samym miesiącu podpisał antysemickie ustawy norymberskie[41]. W 1937 roku został patronem Dwunastego Międzynarodowego Kongresu Homeopatów w Berlinie i założył Akademię Nowoczesnej Medycyny Niemieckiej Rudolfa Heßa z siedzibą w Dreźnie[42]. Angażował się w politykę restrykcyjną wobec Żydów. W maju 1938 podpisał dekrety pozbawiające Żydów prawa do sprawowania urzędów państwowych i głosowania. W lipcu 1938, na podstawie wydanego przez Heßa zarządzenia, lekarzom żydowskim zostało zabrane prawo wykonywania zawodu[41].
Wybuch II wojny światowej
1 września 1939 Hitler ogłosił, że w razie jego śmierci jego następcą będzie Hermann Göring, a następcą Göringa zostanie Heß. Ponadto Heß był członkiem ministerialnej Rady Obrony Rzeszy[43]. Był w nieformalnej frakcji wśród najbliższych współpracowników Hitlera, która optowała za pokojem na Zachodzie[44]. Twierdził, że bolszewizm miał zamiar wtrącić Europę w chaos i wojnę, by móc ustanowić własne panowanie nad wszystkimi narodami kontynentu[45]. Proponował m.in. wprowadzenie kary chłosty dla Żydów na terenie okupowanej Polski[46].
Jego ambitnym zastępcą i najbardziej zaufanym współpracownikiem był sprytny Martin Bormann, który zaczął zdobywać coraz większe wpływy i w końcu odsunął Heßa w cień[4][47]. Heß zaczął myśleć nad dokonaniem jakiegoś spektakularnego wyczynu, którym przypomniałby o sobie.
Geneza lotu do Wielkiej Brytanii
Osobny artykuł: Bitwa o Anglię.
Europa w 1941 roku
Pod koniec lipca 1940 Hitler wezwał Heßa, chcąc przedstawić mu swoje „życzenia”. Zakomunikował mu, że nie chce walczyć z Wielką Brytanią[43]. Hitler wyznaczył Heßowi zadanie zbadania sposobów pozbycia się Winstona Churchilla i powiedział do niego: Co ja mam zrobić? Czy muszę osobiście tam pojechać, żeby z nim porozmawiać?[48]. 31 sierpnia Heß spotkał się z profesorem Karlem Haushoferem i rozmawiał z nim o tym, jak skontaktować się z „partią pokojową”[49]. 8 września spotkał się w swoim biurze z synem profesora Haushofera Albrechtem, który powiedział Heßowi, że nikt wpływowy w Wielkiej Brytanii nie będzie uważał traktatu z Hitlerem za coś innego, niż „bezwartościowy świstek”[50].
W październiku 1940 zaczął się szkolić pod kierunkiem naczelnego pilota testowego fabryki, produkującej samoloty Williego Stoera. Po przeszkoleniu załatwił sobie własny samolot, model Bf 110E-1/N, o kodzie wywoławczym VJ+OQ i wyposażył go w dwa ogromne odrzucane zbiorniki, mieszczące po 900 litrów paliwa, oraz w kompas radiowy[51]. Jesienią zaczął uczyć się angielskich słówek[52].
Pierwszy lot w sprawie pokoju z Wielką Brytanią i niedopuszczenia do wojny na dwa fronty odbył 21 grudnia 1940, prawdopodobnie do Berna, gdzie mógł spotkać się z Samuelem Hoare – brytyjskim przeciwnikiem prowadzenia wojny. Drugi lot w tej samej sprawie odbył 18 stycznia 1941[53].
4 maja 1941 Hitler po wygłoszonym przemówieniu w Reichstagu usiadł obok Heßa i wtedy widzieli się po raz ostatni. Heß przygotowywał się do swojego wyczynu lotniczego i negocjacji, które – jak naiwnie wierzył – przywrócą mu należną pozycję ulubionego stronnika führera[54]. Potem wróciłby do Niemiec, przywożąc na tacy pokój z Wielką Brytanią[55]. Wykazał się przy tym nieznajomością angielskiego systemu politycznego. Uważał, że brytyjski monarcha był samodzielny i niezależny w zatwierdzaniu decyzji dotyczących kraju[4].
Istnieje teoria, według której Heß wykonywał tajną misję powierzoną mu przez Hitlera, a gdy lot zakończył się klęską, Hitler odciął się od całej sprawy[56].
Lot do Wielkiej Brytanii
Polecił swojej sekretarce dzwonić codziennie do pracowników Centralnego Zespołu Meteorologicznego celem monitorowania pogody nad Morzem Północnym. Astrolog określił na dzień 10 maja korzystny układ gwiazd[57]. Heß spakował banknoty, wizytówki doktora Albrechta Haushofera i profesora Karla Haushofera, aparat fotograficzny Leica, małą latarkę elektryczną, żyletkę i strzykawkę wysterylizowaną alkoholem. Zabrał również lekarstwa, które znajdowały się w małych blaszanych kasetkach, pudełkach, tubkach i butelkach[58]. Przed wejściem do samolotu wręczył swojemu asystentowi Karlheinzowi Pintschowi kopertę z czterema listami: do Hitlera, Ilse Heß, Willy’ego Messerschmitta i Helmuta Kadena, którego przeprosił za zabranie kombinezonu, ponieważ jego był w naprawie[59]. 10 maja 1941 o 17:45 niemieckiego czasu letniego wystartował samotnie samolotem Messerschmitt 110 z Augsburga i poleciał do Wielkiej Brytanii[59][60]. Odległość do celu wynosiła około 1300 km w linii prostej.
Wrak samolotu Heßa, Szkocja, 1941
Jego celem było dotarcie do pilota RAF-u, księcia Hamiltona. Leciał nisko, by nie zostać namierzonym przez radary. Zorientował się, że nad terytorium brytyjskim został wykryty, jednak nie wiadomo dlaczego nie został zestrzelony[29]. Opuścił samolot na spadochronie i były to ostatnie chwile jego życia na wolności. Wylądował w pobliżu Floors Farm, szesnaście kilometrów od centrum Glasgow w Szkocji[61]. Został znaleziony przez rolnika Davida McLeana, który zaprowadził go do swojego gospodarstwa. Zabrali go stamtąd funkcjonariusze Gwardii Krajowej, a podczas przesłuchania przedstawił się jako kapitan Alfred Horn (funkcję tłumacza pełnił wówczas pracownik konsulatu RP w Glasgow, Roman Battaglia)[62]. Domagał się spotkania z księciem Hamiltonem, którego postawił w niezręcznej sytuacji, ponieważ na księcia mogły paść podejrzenia o kontakty i sympatyzowanie z nazistami. Dodatkowo Heß żądał spotkania z królem i zdymisjonowania Churchilla dla pokoju. Istniała obawa, że uwięziony Heß zdradzi plan zbliżającego się niemieckiego ataku na ZSRR[63] (został mu podany środek pobudzający mówienie)[64]. W Moskwie „wizyta” Heßa wywołała głębokie zaniepokojenie, podszyte nieufnością. Stalin uważał, że Heßa ściągnęły brytyjskie tajne służby, by Churchill nakłonił Hitlera do zaatakowania ZSRR[65].
16 maja Heß pod zbrojną eskortą pojechał do Londynu, gdzie spędził 4 dni w londyńskim więzieniu Tower[66], a 20 maja został przewieziony ambulansem do posiadłości Mytchett Place[67]. 26 czerwca 1941 przewieziono go z posiadłości Mytchett Place do Wojennego Szpitala Urazowego (Maindiff Court) dla rannego personelu wojskowego[68]. Został potraktowany jako jeniec wojenny[69] i zakwaterowany w willi, w której zostały specjalnie zainstalowane podsłuchy. 16 czerwca 1941 Heß w akcie desperacji rzucił się z pierwszego piętra klatki schodowej willi. Jedynie jednak złamał nogę, ponieważ skoczył na nogi[70]. Został poddany badaniom lekarzy psychiatrów i umieszczony do końca wojny w szpitalu psychiatrycznym[63]. Wiedział już, że cały jego wysiłek był daremny, a lot zakończył jego karierę polityczną[4]. Dokumenty dotyczące pobytu Heßa na terenie Wielkiej Brytanii, w tym rozmów z Brytyjczykami, zostały utajnione przez Brytyjczyków na 75 lat, do 2016 roku[71]. Możliwe, że Heß celowo udawał niezrównoważonego psychicznie, ponieważ na mocy ustaleń konwencji genewskiej jako psychicznie chory musiałby zostać odesłany do Niemiec[72]. Po zakończeniu wojny resztki wraku samolotu Heßa zostały umieszczone w muzeum[63].
Nawiązywanie kontaktów z wrogiem bez wiedzy Hitlera było uznawane za zdradę stanu[73]. Niemcy podali w oficjalnym komunikacie, że Heß poleciał w odruchu szaleństwa, że od jakiegoś czasu stan jego zdrowia był zły i cierpiał na zaburzenia halucynacyjne[74]. Naziści podejrzewali, że do dziwnego lotu skłonił Heßa astrolog, dlatego wielu z nich zostało następnie umieszczonych w obozach koncentracyjnych[75]. 12 maja 1941 Hitler formalnie przemianował urząd Zastępcy Führera na Kancelarię Partii, na czele której stanął Martin Bormann[76]. Nazwisko Heßa, jego fotografie i cytaty jego przemówień znajdowały się w wielu niemieckich czasopismach, drukach i książkach. Zostały wydane zarządzenia usuwania ich[77]. Pojawienie się Heßa na ziemi brytyjskiej było ówcześnie dużym wydarzeniem; w trakcie wojny polityk bez uprzedzenia udał się do kraju przeciwnika[78]. Hitler twierdził, że jeśli Heß wróci do Niemiec powinien zostać uśmiercony lub umieszczony w szpitalu psychiatrycznym[64].
Proces norymberski
Osobny artykuł: Okupacja aliancka Niemiec.
Heß na ławie oskarżonych, 1946
Państwa Osi zostały pokonane przez aliantów i zakończyła się II wojna światowa. Heß łudził się, że będzie potrzebny i zostanie zwolniony. Planował życie w nowych Niemczech[63]. Wieczorem 10 października 1945 został przywieziony do Norymbergi, gdzie wraz z innymi nazistowskimi funkcjonariuszami wysokiej rangi miał zostać osądzony za zbrodnie wojenne przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy[79]. 16 listopada Heßa skonfrontowano z jego dwiema byłymi sekretarkami: Ingeborg Speer i Hildegard Fath, ale nie przyznał się, że je zna. Kiedy przedstawiono mu dawnych towarzyszy, takich jak Göring, również ich nie rozpoznał[80]. Podczas procesu wielokrotnie odpowiadał na pytania słowami: Nie wiem. Nie mogę sobie przypomnieć. Wielu psychiatrów próbowało dojść do tego, co się dzieje w jego umyśle. Wśród testów psychiatrycznych, którym poddano Heßa, znalazł się test plam atramentowych Rorschacha[81]. Pokazywano oskarżonemu kroniki filmowe przedstawiające go wraz z innymi przywódcami nazistowskimi, a przy niektórych scenach jego ręce napinały się w widoczny sposób[82]. W celu zbadania Heßa postanowiono skompletować trzyosobowe zespoły z czterech zwycięskich państw: Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego i Francji, w skład których miał wchodzić psycholog, lekarz i neurolog. 14 listopada połączona grupa ekspertów przeprowadziła wspólną rozmowę z Heßem[83]. 30 listopada 1945 Trybunał Norymberski rozważał, czy Rudolf Heß jest zdolny stanąć przed sądem[84]. Oskarżenie raportami medycznymi utrzymywało, że tak. W czasie procesu wstał i powiedział, że nie jest niepoczytalny i że wszystko pamięta[85]. Ostatecznie został skazany na karę dożywocia[86] za uczestniczenie we wspólnym spisku (spiskowanie z innymi nazistowskimi przywódcami w celu popełnienia przestępstw) oraz zbrodnie przeciwko pokojowi (planowanie i przygotowywanie wojny agresywnej, uczestnictwo w niemieckiej agresji przeciwko Austrii, Czechosłowacji i Polsce)[87]. Stwierdził, że niczego nie żałuje[88].
Tymczasem Heß przygotowywał się do swojego uwolnienia i opuszczenia więzienia. Oderwany od rzeczywistości, zajmował się układaniem swojej kariery politycznej. Formułował rozporządzenia i dyrektywy, tworzył przemówienia i proklamacje. Kształtował plany nowego porządku i prawa w powojennych Niemczech, ze sobą w roli nowego führera. Czuł się prawowitym następcą Hitlera. Żądał miejsca w więzieniu, w którym mógłby odbierać listy i dalekopisy oraz bez ograniczeń prowadzić rozmowy telefoniczne. Żądał również sali konferencyjnej i nadajnika radiowego[89].
Odbywanie kary w Spandau i śmierć
Więzienie Spandau w czasie pobytu w nim Heßa
Od 18 lipca 1947[63] Heß odbywał karę w więzieniu Spandau w Berlinie, gdzie spędził czterdzieści lat, z których przez ostatnich dwadzieścia jeden (po 1 października 1966) był tam jedynym więźniem[90], a zakład karny mógł pomieścić 600 osadzonych. Więźniom zostały nadane numery, ponieważ ich nazwiska nie były używane. Heß do końca życia został numerem siedem[91]. Więzienie było strzeżone kolejno przez cztery zwycięskie mocarstwa (Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, ZSRR i Francję)[92]. Heß, „najdroższy więzień świata” cały czas obawiał się, że zostanie otruty[93]. Dopiero w 1969 roku zgodził się zobaczyć z rodziną. Do spotkania z żoną Ilse Heß i synem Wolfem Rüdigerem doszło 24 grudnia 1969 roku na terenie brytyjskiego szpitala wojskowego, do którego został przewieziony z uwagi na swój stan zdrowia[94]. Wielokrotnie usiłował odebrać sobie życie[71]. ZSRR sprzeciwiał się możliwości wypuszczenia go na wolność[95]. Z drugiej strony sam Heß nie był zainteresowany uwolnieniem z pobudek humanitarnych. Z uporem trwał przy swoich dotychczasowych pojęciach i przekonaniach, w tym wypełnianiu swych zobowiązań wobec nieżyjącego Hitlera. Niezłomnie uważał, że sprawą jego honoru było uwolnienie, ale bez uznania winy. Nie dopuszczał do siebie myśli, że Hitler był zbrodniarzem[96].
Heß w wieku 93 lat powiesił się na przedłużaczu elektrycznym w altance ogrodu więziennego[90]. Na miejscu, a następnie w szpitalu była prowadzona bezskuteczna reanimacja[97]. Heß zmarł, gdy więzieniem administrowali Brytyjczycy, co wywołało powstanie kolejnych spekulacji dotyczących zastępcy führera[92]. Na własne życzenie został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu ewangelickim w Wunsiedel, w Bawarii. W nocy z 19 na 20 lipca 2011 władze Wunsiedel zlikwidowały grób Heßa; szczątki zostały ekshumowane, skremowane, a prochy rozsypano w nieznanym miejscu[98][99], by ukrócić odbywające się przy nim wiece neonazistów[100]. Heß nie ma grobu, tak jak nie mają go pozostali przywódcy nazistowskich Niemiec: Hitler, Göring, Himmler, Joseph Goebbels i inni[56].
Przeprowadzone w 2019 r. badania genetyczne na podstawie próbki krwi z 1982 r. i materiału pobranego od rodziny wykazały z 99,99% pewnością, że osoba osadzona w więzieniu Spandau była Rudolfem Hessem[100][101].
Życie prywatne i kult
Zlikwidowany grób Heßa w Wunsiedel, 2006
W Niemczech powszechnie mówiło się o homoseksualizmie Heßa, a w otoczeniu Hitlera był znany jako Panna Hess (Fräulein Heß)[102]. Żoną Heßa została Ilse Pröhl, córka naczelnego lekarza wojskowego z Berlina[22]. Ślub (jedynie cywilny[103]) odbył się 20 grudnia 1927, a świadkami na ślubie byli: Hitler i Karl Haushofer[25]. Para miała syna Wolfa Rudigera, nazywanego „Buzem”[104], którego ojcem chrzestnym został Hitler[29].
Heß interesował się tajnymi sztukami. Chętnie kierował się radami jasnowidzów, astrologów i okultystów[105]. Następnie do jego zainteresowań doszło różdżkarstwo i tłumaczenie snów. Miał przewlekłe dolegliwości żołądkowe[106]. Był chorowity i praktykował alternatywne metody leczenia, medycynę niekonwencjonalną[4]. Brytyjscy lekarze badający Heßa w czasie wojny określili go jako neurotyka na punkcie swego zdrowia[107] oraz człowieka o osobowości paranoidalnej typu psychopatycznego o silnych skłonnościach do hipochondrii i histerii[108]. W więzieniu Heß miał do dyspozycji książki z więziennej biblioteki oraz pozycje, które pozwolono mu zachować z czasów pobytu w Wielkiej Brytanii. Jego ulubionymi autorami byli William Szekspir, Friedrich Nietzsche i Arthur Schopenhauer[109]. Mierzył 177 cm wzrostu[110]. Był mówcą mało porywającym i niezdecydowanym[111]. Był nieśmiały, jednak szczerze oddany Hitlerowi[112].
Kult Heßa
Sympatycy Heßa wielokrotnie przedstawiali go jako godną współczucia ofiarę mściwego, niemoralnego, bezprawnego sądu zwycięzców wojny. Pomijali jego winy i współpracę z Hitlerem w służbie idei uznanej za zbrodniczą. Niemieckie siły skrajne obrały go sobie jako idola i postać legendarną, jako męczennika „sprawy pokoju”, skrzywdzonego przez aliantów[113] po tym, jak zwrócił się do nich z propozycjami pokojowymi. Postać tragiczną, potraktowaną niesprawiedliwie. Po śmierci Heßa całe więzienie Spandau zostało zburzone, by zapobiec pielgrzymowaniu tam jego zwolenników[114]. Jego sympatycy w Niemczech organizują publiczne marsze dla czczenia różnych rocznic z jego życiorysu[115]. Sam Heß powiedział swojemu synowi, że uważa skinheadów za „fanfaronów i idiotów”[116].
Heß został upamiętniony w utworze pod tytułem „Rudolf Hess” zespołu Honor na płycie „Cena Idei” z 1992[117] oraz piosence „Rudolf Heß” zespołu Landser[118].
Przypisy
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 7.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 37.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 14.
Film dokumentalny Zastępca Hitlera, cz. 1. Rudolf Hess Droga na szczyty (tytuł oryginalny Hitler’s deputy. The Ascent of Rudolf Hess).
John Lattimer: Śmiertelna Choroba Hitlera. Amber, 1999, s. 131. ISBN 83-241-1998-1.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 18.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 230.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 16.
Paul R. Maracin Noc długich noży, wydanie polskie 2009, s. 67–71.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 20.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 21.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 38.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 23–27.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 33.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 235.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 24.
Serial dokumentalny The Nazis: A Warning from History, odc. 1. Helped into Power.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 13.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 39.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 239.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 28.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 41.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 30.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 39–42.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 43.
Guido Knopp Tajemnice Trzeciej Rzeszy, wyd. 2013, s. 125.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 43–46.
Bogusław Wołoszański: Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 56.
Film dokumentalny Rudolf Hess Człowiek, który zmarł dwa razy (tytuł oryginalny Rudolf Hess The man who died twice), 2001 r.
Bogusław Wołoszański: Tajna wojna Hitlera, wyd. 1997 r., s. 55.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 48.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 70.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 253.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 42–44.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 45.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 257.
Karol Fiedor: Bund Deutscher Osten w systemie antypolskiej propagandy. Warszawa-Wrocław: Instytut Śląski w Opolu, 1977.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 44.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 260, 261.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 268.
Bogusław Wołoszański Tajna wojna Churchilla, wyd. 2002, s. 245.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 46.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 47.
Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 241, 242.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 125.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 264.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 62.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 48.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 49.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 50.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 62.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 274.
Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 251–253.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 60.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 61.
Historia Do Rzeczy, nr 9(55)/2017 wrzesień 2017, s. 48–51.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 275.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 63.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 64.
John Lattimer: Śmiertelna Choroba Hitlera. Amber, 1999, s. 134. ISBN 83-241-1998-1.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 69.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 70.
Film dokumentalny Zastępca Hitlera, cz. 2. Upadek Rudolfa Hessa.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 279.
Antony Beevor Druga wojna światowa, wyd. 2013, s. 241.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 80.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 17.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 378.
Bożena Bankowicz, Marek Bankowicz, Antoni Dudek Słownik historii XX wieku, wyd. 1992, s. 113.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 161.
TVP, Bogusław Wołoszański: Sensacje XX wieku, odc. Hess, 1995 r.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 164.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 271.
Otto Skorzeny: Nieznana wojna, wydanie polskie 1999, s. 70.
Greg Annussek Jak Hitler uratował Mussoliniego, wydanie polskie 2007, s. 64, 65.
Ian M. Baxter Kwatery wojenne Hitlera, wydanie polskie 2001, s. 83, 84.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 222, 223.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 206.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 379.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 382.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 383.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 384.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 385.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 387.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 388.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 395.
Judgement: Hess, avalon.law.yale.edu.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 282.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 251, 252.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. s. 396.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 256.
Evan Mawdsley II wojna światowa. Nowe ujęcie, wyd. polskie 2011, s. 144.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 258.
Laure Joanin-Llobet: Siedmiu ze Spandau. Świat Książki, 2010, s. 134. ISBN 978-83-247-1489-6.
Otto Skorzeny Nieznana wojna, wydanie polskie 1999, s. 71.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 268, 269.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 173.
matsza. Ekshumowano szczątki zastępcy Hitlera. „Gazeta Wyborcza”, s. 4, 21 lipca 2011. Warszawa: Agora SA. ISSN 0860-908X.
Zlikwidowali grób zastępcy Hitlera.
Wojciech Moskal, To był jednak Rudolf Hess. Badania DNA obalają jedną z najsłynniejszych teorii spiskowych, wyborcza.pl, 23 stycznia 2019 [dostęp 2019-01-23] (pol.).
Teoria spiskowa przetrwała 70 lat. Są wyniki badania DNA.
Martin Kitchen: Trzecia Rzesza. Charyzma i wspólnota, wyd. polskie 2012, s. 117.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 251.
Joe Heydecker, Johannes Leeb, Trzecia Rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat, Warszawa 1979. s. 94.
Bogusław Wołoszański Największy wróg Hitlera, wydanie 2012, s. 279.
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 266.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 125.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 165.
Laure Joanin-Llobet: Siedmiu ze Spandau. s. 130.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 37.
Ray Conyers Nesbit i Georges Van Acker: Tajemniczy lot Rudolfa Hessa, mity i fakty, wyd. polskie 2000, s. 39.
Joanna Wieliczka-Szarek: III Rzesza Narodziny i zmierzch szaleństwa, wyd. 2006 r., s. 87.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 253.
Kurt Pätzold, Manfred Weissbecker: Rudolf Hess. Ciekawa historia, wyd. polskie 2001, s. 272, 273.
Neonaziści maszerowali w Berlinie w rocznicę śmierci Hessa, tvn24.pl, 19 sierpnia 2017 [dostęp 2017-08-19].
Guido Knopp Ludzie Hitlera, wyd. 1999, s. 229.
https://www.metal-archives.com/albums/Honor/Cena_idei/620954
Landser – Rudolf Heß, altCensored.com [dostęp 2021-10-29].
Bibliografia
John Lattimer: Śmiertelna Choroba Hitlera. Amber, 1999. ISBN 83-241-1998-1.
Stephen McGinty: Sekretne życie Rudolfa Hessa. Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, Kraków 2012. ISBN 978-83-240-2269-4.
Linki zewnętrzne
Abdur.Raqeeb.al-Moradi
Waffen-SS
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Waffen-SS
Meine Ehre heißt Treue
Ilustracja
Emblemat Waffen-SS
Historia
Państwo
III Rzesza
Sformowanie
maj 1940
Rozformowanie
1945
Nazwa wyróżniająca
SS
Patron
Reichsführer-SS Heinrich Himmler
Działania zbrojne
II wojna światowa
Organizacja
Rodzaj sił zbrojnych
wojska lądowe
Podległość
Wehrmacht (de facto) Schutzstaffel (de iure)
Multimedia w Wikimedia Commons
Waffen-SS (z niem. Zbrojne SS) – zbrojne oddziały niemieckiej nazistowskiej formacji paramilitarnej Schutzstaffel, niezależne od regularnej armii i policji[1], znane również pod skrótem SS.
Spis treści
1 Historia
1.1 Powstanie oddziałów zbrojnych SS
1.2 Pochodzenie cudzoziemskich żołnierzy Waffen-SS
1.3 Związki taktyczne
1.4 Dywizje
1.5 Inne oddziały
1.6 Niektóre ze zbrodni Waffen-SS
1.7 Waffen-SS po wojnie
2 Zobacz też
3 Przypisy
4 Linki zewnętrzne
Historia
Powstanie oddziałów zbrojnych SS
Formacje Waffen-SS powstały w maju 1940 roku. Ten podpis jest mylący także z tego powodu, że na zdjęciu przedstawiony jest pododdział artylerii konnej, a nie kawalerii.
Lekkie działo piechoty z jednostki kawalerii Waffen-SS podczas kampanii wrześniowej w 1939 roku
Głównym motywem tworzenia wojsk Waffen-SS był ich (początkowo) ochotniczy charakter. Dzięki temu można było powoływać do wojska Volksdeutschów, czyli Niemców niebędących w chwili wybuchu wojny obywatelami niemieckiego państwa, jak również ochotników z państw sojuszniczych czy okupowanych. Przykładem może być kariera Arthura Phlepsa, obywatela Rumunii, który został karnie usunięty z wojska za publiczną obrazę króla. Phleps został przyjęty do Waffen-SS i dowodził dywizją[potrzebny przypis]. Aby ułatwić wstępowanie niemieckich ochotników do Waffen-SS, obniżono wiek kandydata do lat 17, podczas gdy poborowi do armii regularnej (Wehrmacht) musieli ukończyć 18 lat[potrzebny przypis].
Prekursorem formacji wojskowych SS był powołany w 1923 roku elitarny oddział szturmowy Stosstrup Hitler. SS, czyli Schutzstaffeln der NSDAP (dosłownie: eskadry ochronne NSDAP). Od 1929 roku na czele SS stał Heinrich Himmler, wówczas jeszcze niewiele znaczący członek partii narodowosocjalistycznej. To za jego poleceniem SS z małej, 300-osobowej organizacji ochronnej rozrosła się tak, że później stała się nieformalnym „państwem w państwie” w strukturze władzy III Rzeszy. Ambicję jej przywódcy stanowiło stworzenie własnych, prywatnych sił zbrojnych, czego zalążkiem był elitarny oddział przybocznej gwardii ochronnej Hitlera, Leibstandarte Adolf Hitler.
Po przejęciu władzy w marcu 1933 Hitler obawiał się o swoje bezpieczeństwo. Powołał do życia służbę ochronną, która miała zapewnić bezpieczeństwo Kancelarii Rzeszy w Berlinie. Przywódcą małego, 117-osobowego oddziału, został Sepp Dietrich. W czerwcu 1933 oddział liczył już 800 osób. 9 listopada 1933, w rocznice puczu monachijskiego, Hitler oficjalnie przekształcił ten oddział w regiment Leibstandarte SS "Adolf Hitler". Oddział z założenia przysięgał lojalność Hitlerowi, nie państwu niemieckiemu.[2]. Do 1934 roku było formalnie częścią SA Ernsta Röhma, miało podobną strukturę i takie same stopnie służbowe. Zadaniem nowej organizacji była ochrona wyższych funkcjonariuszy NSDAP oraz zebrań i większych zgromadzeń partyjnych.
Dwiema następnymi formacjami, które przyczyniły się do powstania struktur wojskowych SS, były jednostki Totenkopf, tzw. oddziały trupiej główki (SS-Totenkopfverbände, w skrócie SS-TV), oraz oddziały dyspozycyjne SS (SS-Verfügungstruppe, w skrócie SS-VT). Pierwsza skupiała załogi oddziałów wartowniczych rozbudowywanych obozów koncentracyjnych. Druga stanowiła zorganizowaną i wyszkoloną na sposób wojskowy rezerwę sił policyjnych, przeznaczoną do zapewniania bezpieczeństwa wewnętrznego w Niemczech. Po 1933 roku doszło do podziału jednostek SS na tzw. aktywne SS, w których skład, oprócz wymienionych trzech formacji, weszła jeszcze służba bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst, w skrócie SD) oraz instytucje centralne SS. Cała reszta członków SS (organizacja ta w grudniu 1938 roku liczyła już ponad 226 tys. członków) wchodziła w skład Allgemeine SS (Powszechne SS), które miało pełnić funkcję rezerwy dla powyższych formacji. Po rozpoczęciu II wojny światowej Allgemeine SS tworzyło rodzaj policji pomocniczej.
Przed wybuchem wojny charakter najbliższy wojskowemu miał oddział SS-Verfügungstruppen. Ich członkowie nosili mundury polowe zbliżone krojem do używanych przez Wehrmacht. W 1940 roku wszystkie trzy oddziały SS powiększono do rozmiarów pułków. Wyposażono je w ciężki sprzęt bojowy, a w ich składzie pojawiły się m.in. jednostki artylerii, saperów czy łączności. Oprócz szkolenia indywidualnego poświęcono też więcej czasu na potrzeby wyszkolenia taktycznego całych jednostek. To wszystko odróżniało oddziały SS od typowych formacji policyjnych, czyniło je jednostkami zdolnymi do działań wojskowych. W 1938 roku Hitler zdecydował: „Aktywne SS oraz Allgemeine SS nie wchodzą w skład Wehrmachtu ani policji. Jest to stała jednostka militarna wyłącznie do mojej dyspozycji”. We wrześniu 1939 roku na terytorium Polski w towarzystwie regularnej armii niemieckiej wkroczyły następujące jednostki SS: „Leibstandarte SS Adolf Hitler” (LSSAH), SS-Verfügungstruppen (SS-VT) oraz SS-Totenkopfverbände (SS-TV). W Polsce esesmani walczyli ze zmiennym szczęściem. Pułk Leibstandarte odniósł wiele sukcesów, ale z kolei pułk SS-VT Germania został w nocnym boju pod Jaworowem niemal całkowicie zniszczony przez żołnierzy 11 Karpackiej DP.
Nie jest tajemnicą, że zazdrośni generałowie Wehrmachtu postrzegali elitarne siły SS bardziej jako konkurencję niż wsparcie podczas działań wojennych. Taki stan rzeczy utrzymał się właściwie aż do końca wojny, choć później nastawienie dowództwa względem oddziałów SS ulegało zmianie pod wpływem informacji o ich niezwykłej waleczności i tego, że siły SS potrafiły niejednokrotnie wygrywać bitwy w pojedynkę i często ratować Wehrmacht w sytuacjach niemal beznadziejnych, co w ostatnich latach wojny stało się niemal normą.
Krytyka, której poddano pułk SS-Verfügungstruppen spowodowała, iż jesienią 1939 roku na rozkaz Hitlera, Himmler nakazał połączyć pojedyncze pułki SS: Deutschland, odbudowany pułk Germania oraz stworzony z austriackich rekrutów pułk Der Führer, by w ten sposób utworzyć dywizję zmotoryzowaną o nazwie SS-Verfügungsdivision (od lutego 1941 roku SS-Division Reich), która w 1940 roku wzięła udział w walkach we Francji. W uznaniu zasług podczas walk w Polsce oddział Leibstandarte Adolf Hitler został rozbudowany tak, że powstał w pełni zmotoryzowany pułk piechoty. Tymczasem pułk Totenkopf, który podczas kampanii w Polsce dał się poznać jako jednostka niezwykle waleczna i bezlitosna, podobnie jak oddział SS-VT, został połączony z kilku pułków SS: SS-Heimwehr Danzig, SS-Wachsturmbann Eimann czy batalionu Totenkopfstandarte oraz nowych, młodych rekrutów z Allgemeine SS i policji. Zostali oni poddani normalnemu przeszkoleniu wojskowemu. W ten sposób stworzono całkiem nową jednostkę bojową o nazwie SS-Totenkopf Division. 1 stycznia 1940 roku Heinrich Himmler nadał wszystkim formacjom, wchodzącym dotąd w skład tzw. aktywnej SS, nową jednolitą nazwę – Waffen-SS (po raz pierwszy nazwa ta pojawiła się na dokumencie z 22 listopada 1939).
Inspekcja 2 Dywizji Pancernej SS Das Reich, ZSRR 1942 r.
Oddziały zostały utworzone w maju 1940 rozkazem Himmlera, ale już wcześniej istniało kilka elitarnych pułków funkcjonujących w ramach SS (SS-Verfügungstruppen, SS-VT), które walczyły w kampanii wrześniowej. Służyło w nich 18 tysięcy żołnierzy. Przed kampanią we Francji postanowiono rozbudować Waffen-SS do czterech dywizji. W czerwcu 1941 roku formację tę tworzyły 4 dywizje i wiele samodzielnych brygad. Służyło w nich łącznie 220 tys. żołnierzy.
Po ataku na ZSRR doceniono bitność esesmanów i zaczęto tworzyć kolejne dywizje, w tym z ochotników z innych państw, np. z Norwegii, Danii, Holandii, Belgii, Łotwy i Estonii. Z czasem powstały jednostki bośniackie, serbskie, chorwackie, rosyjskie, ukraińskie, rumuńskie, węgierskie i inne. Pod dowództwem Waffen-SS walczył również korpus kozacki[3].
Gwałtowny rozwój jednostek Waffen-SS nastąpił po 20 lipca 1944 roku, kiedy to Heinrich Himmler objął stanowisko szefa Ersatzheer (służb mobilizacyjnych i szkoleniowych). Wtedy nowe dywizje pancerne i zmotoryzowane były tworzone wyłącznie w ramach Waffen-SS. W grudniu 1944 roku Waffen-SS osiągnęło szczyt swojego rozwoju. W jego skład wchodziło 38 dywizji (niektóre nie w pełni skompletowane), około 15 brygad i mnóstwo mniejszych jednostek, w których służyło aż 950 tys. żołnierzy, z czego Niemcy stanowili niewiele ponad jedną trzecią (nie licząc volksdeutschów). Waffen-SS miało także sztab armii (6 Armia Pancerna SS) i 16 sztabów korpusów[3].
W końcowej fazie wojny kilka elitarnych dywizji Waffen-SS (m.in. Leibstandarte SS Adolf Hitler, Totenkopf, Wiking, Das Reich, Hohenstaufen, Hitlerjugend, Nederland) było najlepiej wyposażonymi i najbitniejszymi oddziałami armii niemieckiej.
Ponosząc ogromne straty (w kwietniu 1945 roku było już tylko 580 tys. żołnierzy), oddziały Waffen-SS walczyły do końca wojny. Mają na koncie wiele zbrodni, z których większość popełniły na froncie wschodnim. Jako część SS, Waffen-SS zostało uznane przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze za organizację zbrodniczą.
Z powodu odrębnej struktury dowodzenia i własnych służb łączności oddziały Waffen-SS miały trudności z bliską współpracą z wykonującymi te same zadania oddziałami Wehrmachtu. Kultywujący pruską tradycję oficerowie Wehrmachtu żywili szczerą pogardę do swoich odpowiedników z Waffen-SS, gdyż, zgodnie z prawdą, twierdzili, że kariera kadry Waffen-SS zależała od ich „zapału ideologicznego”, a nie od ich zdolności dowodzenia na polu bitwy. Fakt, że oddziały Waffen-SS były faworyzowane przez Hitlera i innych funkcjonariuszy NSDAP podczas decydowania o przydziałach sprzętu i rekrutów, także wpływał negatywnie na współpracę między Waffen-SS a Wehrmachtem, który uważał, że wykorzystałby te środki w znacznie bardziej efektywny sposób.
Gwałtowna rozbudowa Waffen-SS wymusiła, w pewnym momencie, uzupełnianie strat jednostek drogą poboru. Na skutek oporu niektórych poborowych przed służbą w Waffen-SS, a nie w Wehrmachcie (co miewało miejsce w niektórych katolickich regionach Niemiec, np. Bawarii i dowodziło, że, w niektórych kręgach społeczeństwa niemieckiego wbrew głoszonej propagandzie, SS miało wątpliwą reputację), przyjęto zasadę możliwości wyboru przez rekrutów dalszej służby w Waffen-SS bądź Wehrmachcie po odbyciu szkolenia rekruckiego.
Dużą rolę w kreacji legendy Waffen-SS miała również oficjalna propaganda nazistowska.
W Waffen-SS wykonywana była regularna posługa duszpasterska. Kapelani tej formacji byli oficerami SS[4].
Pochodzenie cudzoziemskich żołnierzy Waffen-SS
Kraj pochodzenia Liczba Jednostki Narodowość
Albania 3 tys. 21 DGór Albańczycy
Belgia 23 tys. 5 DPanc, 27 DGrenPanc Flamandowie
15 tys. 5 DPanc, 28 DGren Walonowie
Wielka Brytania 50 Wolny Korpus Brytyjski Brytyjczycy
Bułgaria 600-1000 SS Panzer Zerstörer Regiment (bułgarski) Bułgarzy
Chorwacja 30 tys. 7 DGór, 13DGór, 23 DGór Chorwaci, Bośniacy
Dania 10 tys. Freikorps Danmark, 5 DPanc, 11 DGrenPanc Duńczycy
Indie 3500 Wolny Legion Hinduski Hindusi
Estonia 20 tys. 20 DGren Estończycy
Finlandia 1000 Fiński Batalion Ochotniczy Finowie
Węgry 15 tys. (?) 22 DKaw, 25 DGren, 26 DGren Węgrzy
Łotwa 39 tys. 15 DGren, 19 DGren Łotysze
Holandia 50 tys. 5 DPanc, 23 DGrenPanc, 34 DGren Holendrzy
Norwegia 6 tys. Ochotniczy Legion Norweski, 5 DPanc, 11 DGrenPanc Norwegowie
Francja 8 tys. 33 DGren Francuzi
Włochy 20 tys. 29 DGren Włosi
Ukraina 25 tys. 14 DGren Ukraińcy[5]
ZSRR 12 tys. 29 DGren, 30 Dywizja Grenadierów SS (2 rosyjska), 30 Dywizja Grenadierów SS (1 białoruska) Rosjanie, Białorusini
40-50 tys. (?) XV Kozacki Korpus Kawalerii SS Kozacy
8 tys. 1 Tatarska Brygada Górska SS, Wschodnioturecki Związek Bojowy Waffen-SS Tatarzy, Azerowie, Turkmeni, Kirgizi, Uzbecy
Rumunia 3 tys. 103. Pułk Niszczycieli Czołgów Rumuni
Serbia 15 tys. 7 DGór, 21 DGór, Serbski Korpus Ochotniczy Serbowie, Albańczycy
Hiszpania 1000 101 hiszpańska kompania ochotnicza SS, 3 kompania 1 batalionu 28DGren Hiszpanie
Szwecja 100-130 5 DPanc, 11DGrenPanc Szwedzi
Szwajcaria 700-800 5 DPanc, 11DGrenPanc niemieckojęzyczni Szwajcarzy
Oprócz tego w Waffen-SS służyli w niewielkiej liczbie: Słoweńcy, Grecy, Czesi, Litwini, Słowacy oraz Luksemburczycy i Polacy[6][7][8]. Dane nie obejmują kilkudziesięciu tysięcy volksdeutschów – z terytorium Polski w granicach z 1939[3].
Związki taktyczne
I Korpus Pancerny SS
II Korpus Pancerny SS
III Korpus Pancerny SS
IV Korpus Pancerny SS
V Korpus Górski SS
VI Łotewski Korpus SS
VII Korpus Pancerny SS
IX Korpus Górski SS
X Korpus SS
XI Korpus SS
XII Korpus SS
XIII Korpus SS
XIV Korpus SS
XV Korpus Kawalerii SS
XVI Korpus SS
XVII Korpus Armijny SS (węgierski)
XVIII Korpus SS
6 Armia Pancerna SS
11 Armia Pancerna SS
Dywizje
1 Dywizja Pancerna SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”
2 Dywizja Pancerna SS „Das Reich”
3 Dywizja Pancerna SS „Totenkopf”
4 Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Polizei”
5 Dywizja Pancerna SS „Wiking”
6 Dywizja Górska SS „Nord”
7 Ochotnicza Dywizja Górska SS „Prinz Eugen”
8 Dywizja Kawalerii SS „Florian Geyer”
9 Dywizja Pancerna SS „Hohenstaufen”
10 Dywizja Pancerna SS „Frundsberg”
11 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS (1 skandynawska) „Nordland”
12 Dywizja Pancerna SS „Hitlerjugend”
13 Dywizja Górska SS (1 chorwacka) „Handschar”
14 Dywizja Grenadierów SS (1 ukraińska) "Galizien"
15 Dywizja Grenadierów SS (1 łotewska)
16 Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Reichsführer SS”
17 Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Götz von Berlichingen”
18 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Horst Wessel”
19 Dywizja Grenadierów SS (2 łotewska)
20 Dywizja Grenadierów SS (1 estońska)
21 Dywizja Górska SS (1 albańska) „Skanderbeg”
22 Ochotnicza Dywizja Kawalerii SS „Maria Theresia”
23 Dywizja Górska SS (2 chorwacka) „Kama”
23 Dywizja Grenadierów Pancernych SS (1 holenderska) „Nederland”
24 Dywizja Górska SS „Karstjäger”
25 Dywizja Grenadierów SS (1 węgierska) „Hunyadi”
26 Dywizja Grenadierów SS (2 węgierska) „Hungaria”
27 Ochotnicza Dywizja Grenadierów SS (1 flamandzka) „Langemarck”
28 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS (1 walońska) Wallonien
29 Dywizja Grenadierów SS (1 rosyjska)
29 Dywizja Grenadierów SS (1 włoska)
30 Dywizja Grenadierów SS (2 rosyjska)
30 Dywizja Grenadierów SS (1 białoruska)
31 Ochotnicza Dywizja Grenadierów SS „Böhmen und Mähren”
32 Ochotnicza Dywizja Grenadierów SS „30 Januar”
33 Dywizja Kawalerii SS (3 węgierska)
33 Dywizja Grenadierów SS (1 francuska) „Charlemagne”
34 Dywizja Grenadierów SS (2 holenderska) „Landstorm Nederland”
35 Dywizja Grenadierów i Policji SS
36 Dywizja Grenadierów SS „Dirlewanger”
37 Ochotnicza Dywizja Kawalerii SS „Lützow”
38 Dywizja Grenadierów SS „Nibelungen”.
Inne oddziały
1 Kozacka Dywizja Kawalerii
1 Węgierski Pułk Strzelców Szturmowych SS
11 Pułk SS-Totenkopf
15 Pułk SS-Totenkopf
33 Szkolno-Zapasowy Batalion Grenadierów SS
45 Ochotniczy Pułk Grenadierów SS (1 estoński)
46 Ochotniczy Pułk Grenadierów SS (2 estoński)
Dywizja Pancerna Kempf
Niektóre ze zbrodni Waffen-SS
egzekucje obywateli polskich narodowości żydowskiej w Kutnie[9] 10 września 1939 oraz inne pacyfikacje w czasie kampanii wrześniowej, zatrzymania Żydów i przekazywanie ich do miejsc koncentracji, skąd wywożeni byli do obozów zagłady, wrzesień i październik 1939, 1 i 2 pułk kawalerii SS-Totenkopf (niem. SS-Totenkopf-Reiterstandarte), w 1942 oddziały te weszły w skład 8 Dywizji Kawalerii SS Florian Geyer.
czynny udział w masowych egzekucjach Polaków i Żydów w Palmirach[9], wiosna 1940, 1 i 2 pułk kawalerii SS-Totenkopf (niem. SS-Totenkopf-Reiterstandarte), od 1942 w składzie 8 Dywizji Kawalerii SS Florian Geyer.
zamordowanie koło Dunkierki ok. 65 brytyjskich jeńców, 1940, LSSAH
wymordowanie 97 brytyjskich jeńców wojennych we francuskim miasteczku Le Paradis[9] w departamencie Pas-de-Calais, 10 maja 1940, 3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf. Rannych brytyjskich żołnierzy zmuszono do marszu w stronę zabudowań gospodarczych, gdzie zostali zastrzeleni z karabinów maszynowych, ciała pomordowanych zostały spalone na stosach.
zamordowanie w Taganrogu ok. 4 tysięcy jeńców radzieckich, 1941, LSSAH[potrzebny przypis]
udział w eksterminacji Żydów w Galicji – w czerwcu 1941 członkowie 5 Dywizji Pancernej SS Wiking wymordowali około 600 Żydów[9]
zbrodnie w czasie tłumienia powstania w getcie warszawskim, 1943, 821 grenadierów pancernych Waffen-SS
zamordowanie ok. 20 tys. mieszkańców Charkowa[9], obywateli radzieckich, w masowej egzekucji w marcu 1943, 3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf[9] oraz LSSAH.
wymordowanie wszystkich mieszkańców serbskich wsi Kosutica[9] (70 osób), w okolicy miejscowości Rogatica, oraz wsi Orasje[10] (58 osób, w tym kobiety i dzieci) w pobliżu Mostaru, 12 lipca 1943, 7 Ochotnicza Dywizja Górska SS Prinz Eugen. Formacja ta przeprowadzała przez cały rok 1943 i 1944 okrutne akcje pacyfikacyjne wsi bałkańskich oraz brutalnie zwalczała ugrupowania partyzanckie w tym rejonie.
spalenie żywcem 32 polskich jeńców w Podgajach[11][12][13][14], 1945, 15 Dywizja Grenadierów SS (1 łotewska)[11][12][13][14]
mord na 107 bezbronnych jeńcach alianckich (103 kanadyjskich, 3 brytyjskich i 1 amerykańskim), wziętych do niewoli w Normandii, 7-21 czerwca 1944, rozstrzeliwania miały miejsce w miejscowościach Saint-Sulpice-sur-Risle, Chateau d’Audrieu, Le Mesnil-Patry, Le Mains, Mouen, Argentan, 12 Dywizja Pancerna SS Hitlerjugend[15]. Formacja ta, dowodzona przez SS-Brigadefūhrera Fritza Witta, a od 10 czerwca 1944 przez SS-Brigadefūhrera Kurta „Panzer” Meyera, dokonała w tym czasie 31 zbrodniczych mordów[15] na alianckich jeńcach wojennych. Meyer został skazany na śmierć przez sąd kanadyjski, wyroku jednak nie wykonano, zamieniając go na 9 lat pozbawienia wolności.
zamordowanie ponad 868 mieszkańców Huty Pieniackiej, 1944, 14 Dywizja Grenadierów SS (1 ukraińska)
zamordowanie ok. 40 tysięcy mieszkańców Woli w czasie tłumienia powstania warszawskiego, 1944, 36 Dywizja Grenadierów SS Dirlewanger
zamordowanie ok. 10 tysięcy mieszkańców Ochoty w trakcie tłumienia powstania warszawskiego, 1944, 29 Dywizja Grenadierów SS (1 rosyjska)
zbrodnie podczas tłumienia powstania warszawskiego, 1944, 5 Dywizja Pancerna SS Wiking
mordowanie cywilnej ludności Kosowa, 1944, 21 Dywizja Górska SS (1 albańska) Skanderbeg
mordowanie jeńców i cywilnej ludności w trakcie tłumienia słowackiego powstania, 1944, 18 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS Horst Wessel
masakra od 71 do 84 żołnierzy armii amerykańskiej wziętych do niewoli pod Malmedy (Masakra w Malmédy), grudzień 1944, grupa bojowa ''Peiper'' Waffen-SS z 1 Dywizji Pancernej SS Leibstandarte SS Adolf Hitler – rozbrojonym jeńcom amerykańskim strzelano w plecy, w lipcu 1946 amerykański sąd wojskowy uznał bezspornie winę 73 członków Waffen-SS a 43 z nich skazał na karę śmierci[16], później wyroki zamieniono na dożywotnie więzienie.
masakra 642 mieszkańców francuskiego miasteczka Oradour-sur-Glane[9] 10 czerwca 1944 oraz działania represyjne wymierzone we francuski ruch oporu (marzec 1944-czerwiec 1944), 2 Dywizja Pancerna SS Das Reich. Zbrodnia ta, obok masakry w Malmedy, stała się z czasem jednym z symboli ludobójstwa oddziałów Waffen-SS[9].
Waffen-SS po wojnie
Weterani Waffen-SS zorganizowali się po wojnie w związku tradycji Hilfsgemeinschaft auf Gegenseitigkeit der ehemaligen Angehörigen der Waffen-SS (HIAG), który do połowy lat 70. miał wpływy w organizacjach Bundeswehry oraz w partiach politycznych Niemiec[17]. Dopiero na początku lat 80. partie polityczne zaczęły się dystansować, CDU zakończyła swoją współpracę. Związek federalny rozwiązał się w 1992 roku, znalazłszy się pod obserwacją Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji w związku z podejrzeniem współpracy z organizacjami neonazistowskimi.
Ukraińscy weterani SS zostali upamiętnieni w swoim kraju, gdzie we Lwowie powstał pomnik upamiętniający żołnierzy 14 Dywizji Grenadierów SS, a jedną z ulic Tarnopola nazwano imieniem tej jednostki.
Podobna tendencja do gloryfikacji Waffen-SS jako oddziałów walczących z radzieckim okupantem występuje też na Łotwie.
Zachowany napis Waffen SS na framudze drzwi wejściowych Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
Zobacz też
biogramy Generałów SS
Przypisy
Karol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera . Książka i Wiedza 1984, s.448.
Adrian Gilbert: Waffen-SS: hitler's army at war.. DA CAPO Press INC, 2020, s. Chapter 1. ISBN 978-0-306-82466-1.
David Miller: Fighting Men of World War II: Axis Forces: Units, Equipment & Weapons. New York: Chartwell Books, s. 184–193. ISBN 978-0-7858-2815-0.
Hans Jürgen Brandt, Katolickie duszpasterstwo wojskowe w „Wehrmachcie” oraz duchowni jako sanitariusze w latach 1939–1945, „Saeculum Christianum. Pismo historyczno-społeczne” 2/1, 141–158, 1995. muzhp.pl. [dostęp 2020-05-10].
Ukraińcy służyli również w dywizjach: SS Leibstandarte SS Adolf Hitler, SS Totenkopf, SS Wiking, SS Hohenstaufen, SS Frundsberg, SS Reichsführer SS, SS Maria Theresia, SS (1 białoruska), SS Dirlewanger, SS (1 rosyjska).
W znienawidzonym mundurze. Losy Polaków przymusowo wcielonych do wojska niemieckiego w okresie II wojny światowej, http://www.wehrmacht-polacy.pl [dostęp 2017-04-04].
Polak na Łotwie: Pismo Związku Polaków na Łotwie, http://www.polak.lv [dostęp 2017-04-04].
Polacy po stronie Niemców – Inne Oblicza Historii, ioh.pl [dostęp 2017-04-04] (pol.).
Aleksander Lasik: Sztafety Ochronne w systemie niemieckich obozów koncentracyjnych. Oświęcim: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, 2007, s. 170, 172, 176, 180, 186. ISBN 978-83-60210-32-1.
Chronology of the development of facism and the anti-facist struggle of the peoples of Jugoslavia 1941-1945.
Ryszard Majewski: Waffen SS. Mity i rzeczywistość. Wrocław: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983, s. 247. ISBN 83-03-00102-7.
Apoloniusz Zawilski: Polskie fronty. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1996, s. 463 (tom2). ISBN 83-86857-23-4.
Źródło: Grzelak, Stańczyk, Zwoliński: Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa, 2002, ISBN 83-88973-27-4.
Polski czyn zbrojny w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1988, s. 531 (tom 3). ISBN 83-11-07038-5.
Szymon Datner: Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1961, s. 75.
Tadeusz Cyprian, Jerzy Sawicki: Ludzie i sprawy Norymbergi. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1967, s. 324.
Karsten Wilke:Verband der Unbelehrbaren?
Linki zewnętrzne
Artykuł poświęcony kwestii przymusowej służby Polaków w Waffen-SS
Historia, struktura i organizacja Waffen-SS (ang.)
pde
Narodowy socjalizm (nazizm niemiecki)
Kontrola autorytatywna (rodzaj sił zbrojnych):
ISNI: 0000 0001 2353 4871VIAF: 268283346LCCN: n79055436GND: 67738-3SELIBR: 236538BnF: 12321373nSUDOC: 136515517, 027412784NKC: kn20020322101J9U: 987007269623405171WorldCat: lccn-n79055436
Encyklopedia internetowa:
Britannica: topic/Waffen-SS Universalis: waffen-ss NE.se: waffen-ss
Abdur.Raqeeb.al-Moradi
Bruno Streckenbach
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Bruno Streckenbach
Ilustracja
Bruno Streckenbach (w środku), 1939
SS-Gruppenführer SS-Gruppenführer
Data i miejsce urodzenia
7 lutego 1902
Hamburg
Cesarstwo Niemieckie
Data i miejsce śmierci
28 października 1977
Hamburg
RFN
Przebieg służby
Siły zbrojne
SS Waffen-SS
Jednostki
Einsatzgruppe I
8 Dywizja Kawalerii SS Florian Geyer
19. Dywizją Grenadierów SS
Stanowiska
dowódca einsatzgruppe
dowódca dywizji
Główne wojny i bitwy
kampania wrześniowa
front wschodni
Odznaczenia
Odznaka Złota Partii (III Rzesza)
Krzyż Żelazny (1939) II Klasy Krzyż Żelazny (1939) I Klasy Krzyż Zasługi Wojennej I klasy z mieczami (III Rzesza) Złoty Krzyż Niemiecki (III Rzesza) Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego z liśćmi dębu
[1]
Multimedia w Wikimedia Commons
Bruno Streckenbach (ur. 7 lutego 1902 w Hamburgu, zm. 28 października 1977 tamże) – SS-Gruppenführer, dowódca Einsatzgruppe I, p.o. szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, planista Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej w Generalnej Guberni.
Życiorys
Był m.in. szefem Gestapo w Hamburgu. W czasie agresji III Rzeszy na Polskę w 1939, w stopniu SS-Brigadeführera dowodził Grupą Operacyjną (Einsatzgruppe I), posuwająca się w ślad za oddziałami 14 Armii dowodzonej przez gen. Wilhelma Lista[2]. Prowadził akcje pacyfikacyjne w okolicach Cieszyna i Krakowa i był odpowiedzialny za wymordowanie tysięcy obywateli polskich we wrześniu i październiku 1939 roku[3].
Od października do listopada 1939 pełnił obowiązki dowódcy policji bezpieczeństwa Sipo i SD na obszarze Naczelnego Dowódcy na Wschodzie i w Okręgu Wojskowym "Łódź" i rezydował w Łodzi. Od początku listopada 1939 przebywał w Krakowie, gdzie objął funkcję szefa Sipo i SD w Generalnym Gubernatorstwie. Jemu powierzono przygotowanie planu Akcji AB[4]. Według zeznań części świadków ponosi odpowiedzialność za aresztowanie i deportację profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego (Sonderaktion Krakau). Kierował też Akcją AB. W czasie narady u gubernatora Hansa Franka mającej miejsce 31 maja 1940 prezentował pogląd, że nadzór nad Judenratami a za ich pośrednictwem nad całością ludności żydowskiej, powinna sprawować wyłącznie policja bezpieczeństwa[5]. Jesienią 1940 doprowadził do utworzenia gett w GG.
W styczniu 1941 roku odwołany z GG. Jako szef I Urzędu w RSHA, po śmierci Heydricha awansował na p.o. szefa RSHA i kierował nim od 4 czerwca do 22 grudnia 1942. Pełniąc tę funkcję instruował podwładnych, że Polacy maja być traktowani jak Żydzi i Cyganie[6]. Później przeszedł do służby w Waffen-SS, i dowodził kolejno 8. Dywizją Kawalerii SS Florian Geyer i 19. Dywizją Grenadierów SS. Walcząc na froncie wschodnim dostał się do niewoli, i przez sąd ZSRR został skazany na długoletnie więzienie. W 1955 został zwolniony i przekazany władzom RFN[7].
Przypisy
Streckenbach, Bruno – TracesOfWar.com, tracesofwar.com [dostęp 2021-05-31] (ang.).
Karol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera . Książka i Wiedza 1984, s. 241, 242.
"Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka 1943-1945" T.II, KIW, Warszawa 1972
Karol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera . Książka i Wiedza 1984, s. 252, 253.
Karol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera . Książka i Wiedza 1984, s. 346.
Karol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera . Książka i Wiedza 1984, s.272.
Karol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera . Książka i Wiedza 1984, s. 262, 263.
Bibliografia
"Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka 1943-1945" T.II, KIW, Warszawa 1972
Kontrola autorytatywna (osoba):
ISNI: 0000 0000 6675 0446VIAF: 10653602LCCN: nr96003399GND: 119319829PLWABN: 9810690620405606NUKAT: n2005030345WorldCat: lccn-nr96003399
Encyklopedia internetowa:
PWN: 3980311
Kategorie:
Członkowie Einsatzgruppen w kampanii wrześniowejGenerałowie SSFunkcjonariusze GestapoFunkcjonariusze ReichssicherheitshauptamtJeńcy wojenni w czasie II wojny światowejLudzie związani z KrakowemWojskowi związani z ŁodziąNiemieccy zbrodniarze wojenni w okresie II wojny światowejUczestnicy walk na froncie wschodnim w II wojnie światowejUrodzeni w 1902Zmarli w 1977Ludzie urodzeni w Hamburgu
Abdur.Raqeeb.al-Moradi
Twierdza Osowiec
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Twierdza Osowiec
Ilustracja
Fort I. Brama wjazdowa – tunel zach.
Państwo
Polska
Miejscowość
Osowiec-Twierdza
Ukończenie budowy
XIX wiek
Położenie na mapie gminy Goniądz
(Przełącz na mapę Polski)
Mapa konturowa gminy Goniądz, na dole nieco na lewo znajduje się punkt otoczony kołem zębatym z opisem „Twierdza Osowiec”
Twierdza Osowiec
Twierdza Osowiec
Ziemia53°28′20″N 22°39′06″E
Multimedia w Wikimedia Commons
Twierdza Osowiec (ros. Крепость Осовец) – twierdza z drugiej połowy XIX wieku, położona na terenie osady Osowiec-Twierdza należącej do gminy Goniądz w powiecie monieckim w Polsce, znana z 6,5-miesięcznej obrony podczas I wojny światowej. Na początku XX wieku zaliczana do najnowocześniejszych twierdz świata[1]. Nigdy nie została zdobyta.
Fort I (Centralny). Monument
Spis treści
1 Historia powstania twierdzy
1.1 Geneza
1.1.1 Charakterystyka
1.2 Budowa
2 Udział twierdzy w walkach
2.1 I wojna światowa
2.2 Atak umarłych
2.3 Okres międzywojenny
2.4 II wojna światowa
2.5 Okres po II wojnie światowej
3 Stan zachowania i zwiedzanie
4 Ciekawostki
5 Zobacz też
6 Przypisy
7 Bibliografia
8 Linki zewnętrzne
Historia powstania twierdzy
Geneza
Klęska Rosji w wojnie krymskiej pokazała, że armia rosyjska jest przestarzała i ustępuje siłom zbrojnym innych państw europejskich. Ocena położenia strategicznego Rosji w przyszłej wojnie według studium „Uwagi o obronie Rosji” gen. Mikołaja M. Obruczewa, m.in. zakładała utrzymanie terenów między rzekami Niemen – Biebrza – Narew – Bug – Wisła. Aby osiągnąć zamierzony cel, należałoby zbudować system umocnień, który by w pełni zabezpieczał północno-zachodnią granicę Imperium Rosyjskiego. Utrzymanie tych terenów (efektywna obrona – nękanie przeciwnika) pozwalało na przeprowadzenie swobodnych uderzeń na kierunkach Berlin, Wiedeń i Budapeszt. W planach strategicznych dowództwa rosyjskiego rejon umocnień Twierdzy Osowiec stanowiłaby główny węzeł oporu na linii przewidywanego uderzenia armii niemieckiej z kierunku Prus Wschodnich. Rola operacyjna tej twierdzy oraz specyfika położenia i jej struktura (jako budowli – rejonu umocnień) przeznaczona była do prowadzenia długotrwałej wojny obronnej, a także do przeprowadzenia ewentualnego kontruderzenia na kierunku Prus Wschodnich. 29 maja 1873 r. car Aleksander II wydał rozkaz rozpoczęcia prac przygotowawczych do budowy twierdzy w miejscowości Osowiec, która jednocześnie broniłaby linii kolejowej na trasie Białystok – Królewiec (Königsberg). Główny Zarząd Inżynieryjny (podległy Ministerstwu Wojny) powierzył opracowanie projektu fortyfikacji inż. woj. płk. L. Hildebrandtowi. Koncepcja przewidywała w pierwszym etapie budowę twierdzy pierścieniowej[2] o średnicy 6–8 km składającej się z 9 fortów, 4 położonych po prawej stronie rzeki Biebrzy, tzw. zarzecznych („Sośnia”, „Kapice”, fort Zarzeczny (zbudowany później jako nr 2) i „Wólka”) oraz 5 fortów położonych po lewej stronie rzeki. Koszt budowy umocnień oszacowano na około 10 mln rubli w złocie[3]. Ogrom kosztów oraz wybuch wojny z Turcją spowodował wstrzymanie decyzji w sprawie budowy fortyfikacji. Po zakończeniu wojny imperator Rosji Aleksander II nakazał 21 lipca 1879 r. ministrowi wojny gen. adiutantowi D. Milutinowi niezwłocznie umocnić zachodnią granicę z Prusami Wschodnimi. Ukazem carskim pod koniec lat 70. XIX wieku została wykupiona część gruntów wsi Osowiec wielkości ponad 1000 ha położonych na lewym brzegu rzeki Biebrzy, a mieszkańcy wsi zostali przymusowo przesiedleni na nowe tereny bez prawa powrotu.
Charakterystyka
Twierdza Osowiec była to typowa twierdza zaporowa. Usytuowana w zwężeniu bagien biebrzańskich miała stanowić osłonę kolei i szlaku komunikacyjnego Białystok – Królewiec.
Twierdza zbudowana została w latach 1882–1887 (pierwsze prace projektowe prowadzone były już od 1873) i modernizowana do 1892 r. Głównym projektantem twierdzy był gen. Eduard Iwanowicz Totleben. Ponownie zmodernizowana została po wojnie rosyjsko-japońskiej 1904–1905. Na początku I wojny światowej uzupełniona została elementami fortyfikacji polowej.
Przed II wojną światową, już pod zarządem wojska polskiego, została wzmocniona fortyfikacjami stałymi.
Twierdza jako jedna z nielicznych nigdy nie została zdobyta, a jej obrona w 1915 roku przeszła do historii jako „Atak umarłych”, stąd porównana została z działaniami wojennymi w 1916 r. pod Verdun we Francji.
Budowa
Fort I (Centralny) Twierdzy Osowiec
W skład twierdzy wchodziły 4 forty: Centralny – fort nr 1, Zarzeczny – fort nr 2, Szwedzki – fort nr 3 i Nowy – fort nr 4. Pierwsze trzy forty projektował inż. woj. ppłk. Rościsław Krassowski, natomiast fort IV inż. woj. kpt. szt. Nestor Bujnicki, ten sam, który projektował Twierdzę Modlin. Fort IV był pierwszym i jedynym fortem w Imperium Rosyjskim, którego obiekty w całości wylewano jako betonowe monolity.
Główną pozycję obronną stanowił fort Centralny, będący cytadelą twierdzy. Przedmoście na prawym brzegu rzeki Biebrzy tworzyła tzw. pozycja za rzeką z fortem nr 2, nazywanym Zarzecznym, oraz pozycje wysunięte „Sośnieńska” i „Las Białoszewski”. Twierdza Osowiec stanowiła prototyp współczesnego rejonu umocnionego oraz przykład skutecznego połączenia elementów fortyfikacji stałej i polowej. Fort I był obiektem o niespotykanej wielkości (2,6 km w obwodzie). Na jego terenie oprócz budowli bojowych znalazły się dwupiętrowe ceglane koszary dla wojska, lazaret, baraki magazynowe, ceglane i drewniane domy dla kadry oficerskiej oraz cerkiew.
Udział twierdzy w walkach
I wojna światowa
Plac Fortu I (Centralnego). Cerkiew garnizonowa. Dekoracja krzyżem św. Jerzego żołnierzy armii carskiej (61 Włodzimierskiego Pułku Piechoty). 24 stycznia 1915 r.
W I wojnie światowej garnizon twierdzy prowadził walki obronne od 20 września 1914 roku, odpierając szturm jednej niemieckiej dywizji piechoty wspartej 8 bateriami oblężniczymi (60 dział kalibru 150 mm i 210 mm). W późniejszym okresie (30 stycznia – 8 sierpnia 1915) twierdzę bezskutecznie oblegał niemiecki korpus w składzie 40 batalionów piechoty, wsparty ogniem 17 baterii oblężniczych (68 dział, w tym 4 moździerze 420 mm, 16 kalibru 350 mm, 16 dział kalibru 210 mm, 20 dział kalibru 150 mm i 12 dział kalibru 107 mm). Jednak przez kilka miesięcy wojska niemieckie nie uzyskały powodzenia ostrzałem artyleryjskim i szturmami piechoty. Ostatecznie do zdobycia twierdzy Niemcy zdecydowali się na użycie gazów bojowych (30 baterii miotaczy gazu). Rankiem 6 sierpnia 1915 roku pod Osowcem armia pruska użyła gazów bojowych – gazowych związków chloru i bromu. Chmura gazu po pokonaniu 10 km osiągnęła szerokość 8 km i wysokość 10–15 m. Wojska rosyjskie w tym czasie nie miały na wyposażeniu masek przeciwgazowych, w wyniku użycia gazów Rosjanie ponieśli olbrzymie straty. Komendantem twierdzy był generał major Imperium Rosyjskiego pochodzenia polskiego Mikolaj Brżozowski.
Atak umarłych
Główny artykuł: Atak umarłych.
Po bombardowaniu armia pruska licząca ponad 7 tysięcy ludzi poprowadziła natarcie na twierdzę, nie spodziewając jakiegokolwiek oporu. Gdy dotarli do pozycji Rosjan, ci przeprowadzili kontruderzenie pozostałymi przy życiu żołnierzami, których liczba szacowana jest na 60-100 (ponad 800 zginęło wskutek bombardowania). Niemcy wpadli w panikę z powodu pojawienia się Rosjan, którzy kaszleli krwią i kawałkami własnych płuc, gdy kwas solny utworzony przez mieszankę gazowego chloru i wilgoci w ich płucach zaczął rozpuszczać ich ciała. Niemcy wycofali się, biegnąc tak szybko, że wpadli we własne pułapki z drutu kolczastego. Pięć pozostałych rosyjskich dział otworzyło następnie ogień do uciekających Niemców[4]. Kontratak ocalałych Rosjan poprowadził podporucznik Władimir Kotliński.
Twierdza została ewakuowana dopiero na rozkaz dowództwa rosyjskiego 23 sierpnia 1915 roku w związku z ogólną sytuacją na froncie. Przed ewakuacją wojska rosyjskie zdołały zniszczyć część budowli (prawie w całości fort II Zarzeczny).
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i opuszczeniu ziem polskich przez Niemców 23 lutego 1919 roku twierdzę przejęła armia polska.
Okres międzywojenny
W okresie międzywojennym na terenie twierdzy stacjonował 42 pułk piechoty oraz funkcjonowała Centralna Szkoła Podoficerska Korpusu Ochrony Pogranicza (CSP KOP).
14 października 1920 dowódcą twierdzy został gen. ppor. Stanisław Rudnicki[5].
Przed wybuchem II wojny światowej twierdza wzmocniona została fortyfikacjami stałymi przez Wojsko Polskie.
II wojna światowa
W kampanii wrześniowej twierdza Osowiec odegrała tylko bierną rolę, Niemcy pamiętali bowiem skuteczną obronę twierdzy przez Rosjan w poprzedniej wojnie.
Wkraczające z Prus wojska niemieckie nie atakowały twierdzy Osowiec, lecz obeszły ją, przełamując polską obronę w rejonie Wizny. 13 września 1939 roku wojska niemieckie na krótko przejęły twierdzę, 26 września 1939 roku przekazały ją Armii Czerwonej, zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow i późniejszymi ustaleniami niemiecko-sowieckimi.
Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej wojska niemieckie zajęły Osowiec 27 czerwca 1941 r. Gdy trzy lata później do Osowca zaczął zbliżać się front niemiecko-sowiecki, 14 sierpnia 1944 r. wojska niemieckie opuściły główną część twierdzy, znajdującą się na lewym brzegu Biebrzy (forty I, III i IV). W rękach niemieckich pozostał fort II (Zarzeczny), położony na prawym brzegu rzeki. Na kilka miesięcy linia frontu ustabilizowała się na Biebrzy. W styczniu 1945 r. wojska niemieckie wycofały się z ostatniego fortu twierdzy (fortu II)[6].
Okres po II wojnie światowej
Od 1953 r. w twierdzy Osowiec ponownie rozlokowano jednostkę wojskową – Składnicę Wojsk Lotniczych przeniesioną z Torunia (Centralna Składnica Amunicji Wojsk Lotniczych). Na przełomie XX-XXI w rozlokowano Składnicę Amunicji 11 Rejonowej Bazy Materiałowej (RBM)[7]. Obecnie na terenie twierdzy Osowiec znajduje się Składnica Materiałowa należąca do 2 RBLog.
Stan zachowania i zwiedzanie
Fort II (Zarzeczny)
Obecnie spośród czterech fortów Twierdzy Osowiec tylko dwa są w stanie „używalności” (Fort I i Fort III). Fort II (Zarzeczny), zniszczony podczas działań wojennych, jest pod nadzorem starostwa powiatowego w Mońkach i wejście na teren fortu jest niebezpieczne. Fort IV (Nowy) jest również zniszczony, znajduje się na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego i przez jego teren została wytyczona turystyczna trasa historyczno-przyrodnicza. Fort I (Centralny) i Fort III (Szwedzki) są własnością wojska; Fort III jest niedostępny, jednak Fort I (Centralny) dzięki działaniom Osowieckiego Towarzystwa Fortyfikacyjnego (OTF) w chwili obecnej jest częściowo udostępniony dla turystów i ma wytyczone trasy do zwiedzania. Na terenie Fortu Centralnego znajduje się Muzeum Twierdzy Osowiec, którym opiekuje się Osowieckie Towarzystwo Fortyfikacyjne.
Twierdza Osowiec jest jednym z największych zimowych skupisk nietoperzy w kraju[8].
Ciekawostki
Podczas I wojny światowej w randze podporucznika w Twierdzy Osowiec służył Władysław Strzemiński polski malarz, teoretyk sztuki, publicysta, pedagog z kręgu konstruktywizmu[9].
Zespół Sabaton poświęcił jeden z utworów „Attack of the dead men” obronie twierdzy Osowiec
Zobacz też
Ważniejsze twierdze Europy, ok. 1900
Carska Droga
Osowiec-Twierdza – Osada
Osowiec – pobliska wieś
Linia Maginota, Verdun
Przypisy
Wiktor Suworow „Klęska”, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2010, s. 300.
Koncepcja zakładała, że odległość pomiędzy fortami nie może być większa niż maksymalny zasięg ówczesnych dział (czyli 7 km). Obwód twierdzy wyniósłby 30 km, a w przypadku objęcia miasta Goniądz wydłużyłby się do 42 km.
Banknoty Rosji carskiej weszły do obiegu w roku 1898.
Laura Allan, The Attack Of The Dead Men’ Is One Of The Most Horrifying Battles You’ve Never Heard Of.
„Dziennik Personalny” (R.1, Nr 42), MSWojsk, 3 listopada 1920, s. 1136.
Osowiec-Twierdza. Osowieckie Towarzystwo Fortyfikacyjne [dostęp 2010-06-08].
Historia 11 RBM Olsztyn – Skład Osowiec [dostęp 2010-06-20] [zarchiwizowane z adresu 2009-05-11].
POLSKA – Nawigator turystyczny, Tomasz Kaliński, wyd. Wyd. 4, Warszawa: Carta blanca, 2009, ISBN 978-83-61444-46-6, OCLC 460867887.
Z. Karnicka, Kalendarium życia i twórczości oraz N. Strzemińska, Władysław Strzemiński – człowiek i artysta, w: Władysław Strzemiński w setną rocznicę urodzin 1893-1952, red. J. Janik, Z. Karnicka, J. Ładnowska, Łódź 1993, s. 61–93; 49-58.
Bibliografia
Bolszaja Sowietskaja Encykłopedija, t. 4, s. 98, Moskwa 1971.
Chorzępa J., Fortyfikacje, Carta Blanca, Warszawa 2007.
Хмельков. С. А., Борьба за Осовец. Государственное Военное Издательство Наркомата Обороны Союза ССР, Москва 1939 г.
dr Perzyk Bogusław, Twierdza Osowiec 1882-1915, Militaria Bogusława Perzyka, Warszawa 2004, ISBN 83-907405-1-6.
Wap Anatol, Twierdza Osowiec – zarys dziejów, Białystok 1994.
Linki zewnętrzne
Abdur.Raqeeb.al-Moradi
I wojna światowa
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
I wojna światowa
Ilustracja
Czas
28 lipca 1914 – 11 listopada 1918
Miejsce
Europa, Afryka i Azja, Ocean Atlantycki, Ocean Spokojny, Ocean Indyjski
Terytorium
Północna Francja, Belgia, Europa wschodnia, Bałkany, kolonie afrykańskie, kolonie azjatyckie
Przyczyna
Pośrednie:
Cesarstwo Niemieckie – nowy podział świata;
Austro-Węgry – wpływy na Bałkanach;
Królestwo Włoch – obrona przed Francją;
Imperium Osmańskie – posiadłości na Bałkanach
Imperium brytyjskie – zachowanie status quo;
III Republika Francuska – odzyskanie Alzacji i Lotaryngii;
Imperium Rosyjskie – wpływy na Bałkanach Bezpośrednia:
Zabójstwo arcyksięcia Franciszka Ferdynanda
Wynik
zwycięstwo Ententy,
traktat wersalski,
utworzenie Ligi Narodów
Strony konfliktu
Ententa:
Francja
Imperium brytyjskie
Wielka Brytania
Kanada
Indie Brytyjskie
Australia
Nowa Zelandia
Związek Południowej Afryki
Imperium Rosyjskie (1914–1917)
Republika Rosyjska (1917)
Serbia
Japonia
Belgia
Czarnogóra
Włochy (od 1915)
Portugalia (od 1916)
Rumunia (od 1916)
Królestwo Hidżazu (od 1916)
Stany Zjednoczone (od 1917)
Grecja
(od 1917)
Brazylia (od 1917)
Chiny (od 1917)
Państwa centralne:
Cesarstwo Niemieckie
Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia
Afryka Wschodnia
Kamerun Niemiecki
Nowa Gwinea Niemiecka
Austro-Węgry
Turcja
Bułgaria (od 1915)
Dowódcy
Raymond Poincaré
Georges Clemenceau
Philippe Pétain
Ferdinand Foch
Joseph Joffre
Jerzy V
Herbert Henry Asquith
David Lloyd George
John French
Douglas Haig
Horatio Kitchener
Imperium Rosyjskie Car Mikołaj II †
Imperium Rosyjskie Mikołaj Mikołajewicz
Imperium Rosyjskie Aleksiej Brusiłow
Aleksander Kiereński
Królestwo Serbii Piotr I Karadziordziewić
Yoshihito
Belgia Albert I
Królestwo Czarnogóry Mikołaj I
Wiktor Emanuel III
Vittorio Emanuele Orlando
Antonio Salandra
Luigi Cadorna
Bernardino Machado
Ferdynand I
Flag of Hejaz 1917.svg Husajn Ibn Ali
Stany Zjednoczone Woodrow Wilson
Stany Zjednoczone John Pershing
Elefterios Wenizelos
Brazylia Venceslau Brás Cesarstwo Niemieckie Wilhelm II
Cesarstwo Niemieckie Helmut von Moltke
Cesarstwo Niemieckie Paul von Hindenburg
Cesarstwo Niemieckie August von Mackensen
Cesarstwo Niemieckie Erich Ludendorff
Austro-Węgry Franciszek Józef I †
Austro-Węgry Karol I Habsburg
Austro-Węgry Fryderyk Habsburg
Austro-Węgry Conrad von Hötzendorf
Austro-Węgry Svetozar Boroević von Bojna
Imperium Osmańskie Mehmed V †
Imperium Osmańskie Mehmed VI
Imperium Osmańskie Enver Pasha
Imperium Osmańskie Mehmet Talaat
Imperium Osmańskie Ahmed Cemal
Ferdynand I Koburg
Wasił Radosławow
Nikoła Żekow
Straty
5,1 mln zabitych
12,83 mln rannych
4,1 mln zaginionych 3,4 mln zabitych
8,38 mln rannych
3,6 mln zaginionych
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Hasło w Wikisłowniku
I wojna światowa (przed II wojną światową nazywana „Wielką Wojną”) – wojna światowa, trwająca od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918 pomiędzy ententą (Trójporozumieniem), tj. Wielką Brytanią, Francją, Rosją, Serbią, Japonią, Włochami (od 1915) i Stanami Zjednoczonymi (od 1917) a państwami centralnymi (Trójprzymierzem), tj. Austro-Węgrami i Niemcami, wspieranymi przez Imperium Osmańskie oraz Bułgarię.
Był to największy konflikt zbrojny w Europie od czasu wojen napoleońskich. Wojna zakończyła się klęską państw centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza oraz powstaniem w Europie Środkowej i Południowej licznych państw narodowych. Była też jedną z głównych przyczyn rewolucji lutowej i rewolucji październikowej w Rosji. W jej wyniku zginęło ponad 14 milionów ludzi. Mimo ogromu strat i wstrząsu wywołanego nimi, wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co 21 lat później doprowadziło do wybuchu II wojny światowej. I wojna światowa była zderzeniem XX-wiecznej techniki z XIX-wieczną strategią i taktyką. Wybuch I wojny światowej wyznaczył symboliczny koniec wieku XIX oraz koniec hegemonii europejskiej na świecie. Od jej zakończenia coraz większą rolę w stosunkach międzynarodowych zaczęły odgrywać Stany Zjednoczone i utworzony w 1922 r. ZSRR[1].
Spis treści
1 Przyczyny wojny
1.1 Nacjonalizm, imperializm
1.2 Sytuacje wewnętrzne państw i załamanie się systemu sojuszy
1.3 Plan Schlieffena i wyścig zbrojeń
1.4 Kryzysy w Afryce i na Bałkanach
1.5 Plany operacyjne
2 Przebieg wojny
2.1 Wybuch konfliktu
2.1.1 Zamach w Sarajewie
2.1.2 „Zasada domina”
2.2 Pierwsze starcia
2.3 Wojna w Europie
2.3.1 Front zachodni
2.3.1.1 Rok 1914 – niemiecka inwazja na Belgię i Francję
2.3.1.2 Rok 1915 – patowa sytuacja na froncie
2.3.1.3 Rok 1916 – wojna na wyczerpanie
2.3.1.4 Rok 1917 – przyłączenie się Stanów Zjednoczonych
2.3.1.5 Rok 1918 – ostatnia ofensywa
2.3.2 Front włoski
2.3.2.1 Pierwsza bitwa nad Isonzo
2.3.2.2 Ofensywa Asiago
2.3.2.3 Dalsze starcia w dolinie Isonzo
2.3.2.4 Rok 1917 – przybycie Niemców
2.3.2.5 Bitwa nad Piawą
2.3.2.6 Decydująca bitwa pod Vittorio Veneto
2.3.3 Front bałkański
2.3.4 Front wschodni
2.3.4.1 Rok 1914 – ofensywa rosyjska
2.3.4.2 Rok 1915 – przejęcie inicjatywy przez Niemców
2.3.4.3 Rok 1916 – rosyjska ofensywa Brusiłowa
2.3.4.4 Rok 1917 – decydujące rozstrzygnięcia
2.4 Wojna na Bliskim Wschodzie i w rejonie Kaukazu
2.4.1 Gallipoli
2.4.2 Irak
2.4.3 Egipt i Palestyna
2.4.4 Arabia
2.5 Wojna w Afryce
2.5.1 Niemiecka Afryka Wschodnia
2.5.2 Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia
2.6 Wojna na morzu
2.6.1 Blokada Niemiec
2.6.2 Wojna podwodna
2.6.3 Bitwy morskie
2.7 Zakończenie konfliktu
3 Skutki wojny
3.1 Skutki polityczne
3.2 Skutki gospodarcze
3.3 Skutki społeczne
3.4 Bilans konfliktu
3.4.1 Armie
3.4.2 Fundusze
3.4.3 Straty
4 Charakterystyka wojny
4.1 Wojna pozycyjna
4.1.1 Wykorzystanie ukształtowania terenu
4.1.2 Konstrukcja okopów
4.1.3 System okopów
4.1.4 Sposób walki w okopach
4.1.5 Taktyka
4.1.6 Podkopy
4.1.7 Próby przełamania impasu w walce
4.1.8 Życie w okopach
4.1.9 Śmierć w okopach
4.2 Technika i uzbrojenie
4.2.1 Wojska lądowe
4.2.1.1 Łączność
4.2.1.2 Broń piechoty
4.2.1.3 Karabiny maszynowe
4.2.1.4 Moździerze
4.2.1.5 Artyleria
4.2.1.6 Gazy bojowe
4.2.1.7 Kolej i samochody oraz broń pancerna
4.2.2 Lotnictwo
4.2.2.1 Sterowce
4.2.2.2 Samoloty
4.2.3 Marynarka
5 Zobacz też
6 Uwagi
7 Przypisy
8 Bibliografia
9 Linki zewnętrzne
Przyczyny wojny
Nacjonalizm, imperializm
Kongres wiedeński (1814–1815), który ukształtował ład terytorialny Europy, całkowicie pomijał dążenia narodów do wolności i samostanowienia, zajmując się tylko kwestią zabezpieczenia na jak najdłuższy czas kontrolowanej przez zwycięskie mocarstwa stabilizacji na kontynencie. Przez długi czas postanowienia kongresowe funkcjonowały dzięki istnieniu tzw. „Świętego Przymierza”, opierającego się na sojuszu trzech potęg europejskich – Austrii, Prus i Rosji. Wspólnym interesem tych państw było izolowanie Francji oraz powstrzymywanie wypływających z niej prądów nacjonalistycznych i rewolucyjnych, które mogłyby wpływać destrukcyjnie na konserwatywne, wielonarodowe imperia[2]. Jednak między poszczególnymi mocarstwami europejskimi coraz częściej dochodziło do nieporozumień. O tym, że wieczysty pokój między czterema mocarstwami jest fikcją, przekonano się w czasie wojny krymskiej (1853–1856). Zjednoczenie Włoch w 1861 i zjednoczenie Niemiec w 1871, będące wynikiem dążeń nacjonalistycznych, poważnie naruszyło wcześniejszą równowagę sił. W wyniku wojny francusko-pruskiej (1870–1871) Francja straciła Alzację i Lotaryngię na rzecz Niemiec, co zrodziło w narodzie francuskim chęć odwetu na sąsiedzie i zmazania hańby klęski (ruch ten nazwano rewanżyzmem)[3]. W 1873 roku udało się jeszcze kanclerzowi Otto von Bismarckowi doprowadzić do zawarcia sojuszu trzech cesarzy (Austrii, Prus i Rosji), który podtrzymał wspólne dążenie do przeciwdziałania ruchom rewolucyjnym[2].
Także w Austro-Węgrzech i na Bałkanach dochodziło do licznych spięć na tle etnicznym. Niepokoje te były podsycane szczególnie w południowej części cesarstwa, gdzie mieszkały liczne narody słowiańskie, podatne na doktrynę panslawizmu[4] szerzoną przez Serbię i Rosję[a]. Wskutek osłabienia Imperium Osmańskiego, na Bałkanach wytworzyła się polityczna próżnia, którą usiłowały wypełnić Austro-Węgry i Rosja[2]. Analogicznym zjawiskiem do panslawizmu był pangermanizm, którego zwolennicy funkcjonowali w elitach rządowych Niemiec i Austro-Węgier, co prowadziło nieuchronnie do zaognienia konfliktu.
Mapa podziału politycznego Afryki w chwili wybuchu I wojny światowej
Jednym z czynników, który wpłynął na zwiększenie się współzawodnictwa pomiędzy państwami europejskimi, był imperializm. Wielka Brytania, Niemcy i Francja potrzebowały zamorskich rynków zbytu dla swoich towarów, których produkowano coraz więcej w wyniku postępów rewolucji przemysłowej. Kraje te dokonywały ekspansji gospodarczej w Afryce, Azji i Oceanii. Francja i Wielka Brytania zdołały pokojowo rozwiązać wszelkie kwestie sporne dotyczące kolonii. Jednak obydwa te państwa nie potrafiły sobie poradzić z postawą roszczeniową II Rzeszy, która prowadziła agresywną politykę w tym zakresie (m.in. w północnej Afryce), co prowadziło do licznych napięć. Na Bliskim Wschodzie rozpadające się Imperium Osmańskie kusiło sąsiednie Austro-Węgry oraz Rosję, które przygotowywały się do podziału ziem słabnącego sąsiada. Rosja chciała uzyskać dostęp do Morza Śródziemnego i jego szlaków handlowych (otwarcie korytarza przez Dardanele i Bosfor, kontrolowane przez Turcję) oraz pełnej władzy nad Morzem Czarnym[5][6].
Na przełomie XIX i XX wieku Serbia była uzależniona gospodarczo od Austro-Węgier. W 1903 tron królewski Serbii objął Piotr I Karadziordziewić, który propagował koncepcję Wielkiej Serbii. W jego wizji wszyscy południowi Słowianie powinni żyć w jednym państwie. Tę koncepcję rozległego państwa bardzo chętnie poparł serbski rząd, armia i społeczeństwo. Piotr I oficjalnie deklarował zamiar połączenia z serbską ojczyzną Bośni i Hercegowiny, zamieszkanej przez wielu Serbów, a będącej pod kontrolą Austro-Węgier. Serbii, odnajdującej się w opozycji do Austro-Węgier, chętnie pomocy udzielała Rosja i oba kraje nawiązały ścisłe stosunki. Zacieśnianiu stosunków sprzyjały dodatkowo wspólna religia (prawosławie) i wspólne korzenie słowiańskie. Rosja była żywotnie zainteresowana uzyskaniem jak największych wpływów na Bałkanach, dlatego była przychylna zamętowi, jaki Serbia mogła tam wywoływać. Austro-Węgry również usiłowały utrzymać swe wpływy na Bałkanach, dlatego działania Serbii wpływały na ich osłabienie i ciągłe zwiększanie napięcia w tym rejonie. Rosjanie dodatkowo wspierali potajemnie ruchy rewolucyjne w Austro-Węgrzech. Monarchia Austro-Węgierska była zagrożona od zewnątrz i od wewnątrz[7]. Austro-Węgry zlekceważyły jednak wieloletnie doświadczenie wojenne niewielkiej Serbii[8].
W krajach takich jak Austro-Węgry czy Niemcy dochodziła do tego jeszcze walka pomiędzy kulturą germańską a słowiańską (zob. Kulturkampf).
Dla ówczesnych imperiów europejskich kwestia rozwoju i uzyskania przewagi wojskowej nad sąsiadami była sprawą kluczową. Stagnacja w rozumieniu twórców polityki imperialnej oznaczać miała jedynie upadek i katastrofę. Taka filozofia była katalizatorem tworzenia się postaw roszczeniowych w stosunkach między państwami, oraz dążenia do jak największych cesji terytorialnych[9].
Sytuacje wewnętrzne państw i załamanie się systemu sojuszy
Mikołaj II – car Rosji
Cesarz niemiecki – Wilhelm II
Pod koniec XIX wieku państwo niemieckie rozwijało się bardzo dynamicznie, kraj ulegał gwałtownemu uprzemysłowieniu. W szybkim tempie powstawały wielkie niemieckie przedsiębiorstwa, jednak Niemcy z trudem znajdowali nowe rynki zbytu oraz coraz trudniejszy stawał się import surowców. Dotychczas większość towarów Niemcy przewozili na statkach brytyjskich, w końcu zaczęli budować własną marynarkę handlową. Brytyjczycy dostrzegli zagrożenie gospodarcze, któremu nie potrafili się przeciwstawić. Koniecznością Niemiec stało się zapewnienie stałych dostaw niezbędnych surowców, bez ciągłej zależności od woli Wielkiej Brytanii, a więc posiadanie własnych kolonii. Przywódcy Niemiec uznali, że ich kraj nie może się dalej rozwijać gospodarczo jedynie z wykorzystaniem metod pokojowych[10].
W niemieckich wyborach do parlamentu w 1912 stosunkowo dużą liczbę głosów[b][11] uzyskała lewicowa Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SPD). Ówczesny rząd niemiecki był zdominowany przez pruskich junkrów, którzy obawiali się wzrastających sympatii wyborców dla lewicy. Dlatego, jak twierdzą niektórzy historycy[12], prawica niemiecka szukała konfliktu zewnętrznego, który odwróciłby uwagę społeczeństwa od spraw politycznych, a wzbudził patriotyczne wsparcie dla rządu. Według innych jednak[13], niektórzy konserwatyści pruscy obawiali się wojny (nawet zwycięskiej), bo mogłaby ona wzbudzić w narodzie nastroje rewolucyjne, szczególnie gdyby wojna była długa i wyniszczająca.
I wojna światowa była po części spowodowana istnieniem dwóch wrogich sojuszy – trójporozumienia (Wielka Brytania, Francja, Rosja) oraz trójprzymierza (Niemcy, Austro-Węgry oraz Włochy), które rozwinęły się za sprawą kanclerza Rzeszy – Bismarcka po wojnie francusko-pruskiej. Bismarck, dążąc do odizolowania Francji, doprowadził do zawarcia przymierza w 1878 pomiędzy Niemcami i Austro-Węgrami, przeciw Rosji (w wypadku wojny między Niemcami a Francją Austro-Węgry miały zachować neutralność)[14]. Kiedy Francja zajęła Tunezję, „żelazny kanclerz” wykorzystał niezadowolenie Włochów (którzy sami zamierzali zająć Tunezję) i doprowadził do wciągnięcia Italii do sojuszu przeciwko Francji w 1882. W zamian za to, że Włochy miały pozostać neutralne, jeżeliby doszło do ataku Rosji na Austro-Węgry, Niemcy i Austro-Węgry zgodziły się pomóc Włochom, gdyby te zostały zaatakowane przez Francję[15]. Wzajemna nieufność pomiędzy Austrią a Rosją pogłębiała się wraz z kolejnymi konfliktami na Bałkanach. Na razie nie doszło do wojny, bo Bismarckowi udało się doprowadzić do zawarcia pomiędzy Rosją i Niemcami: tzw. traktatu reasekuracyjnego, który stanowił, że obydwa kraje pozostaną neutralne w stosunku do siebie, jeżeli którekolwiek z nich będzie w stanie wojny[16].
Po zdymisjonowaniu Bismarcka (20 marca 1890) przez nowego cesarza Niemiec Wilhelma II doszło do zasadniczej zmiany polityki zagranicznej Rzeszy. Ówcześni członkowie rządu byli nieprzychylnie nastawieni do Słowian, a do Rosji w szczególności, co sprawiło, że traktat reasekuracyjny z tym krajem nie miał już racji bytu i nie został przedłużony. Francja wykorzystała nadarzającą się okazję i zdobyła nowego sojusznika w osobie cara Mikołaja II, zawierając z nim ostatecznie sojusz obronny w 1892 roku (sojusz francusko-rosyjski). Wilhelm II poczuł się nagle osaczony z dwóch stron. Wielka Brytania nabierała coraz większych podejrzeń co do intencji polityków niemieckich, co było spowodowane m.in. ogromną rozbudową floty niemieckiej, która mogła zagrozić panowaniu na morzach Royal Navy. Cesarz niemiecki postanowił rzucić Brytyjczykom wyzwanie swoją Hochseeflotte. Sytuacji nie poprawiło także popieranie południowoafrykańskich powstańców burskich przez Niemcy[17]. Zmieniało się także postrzeganie caratu przez Niemców. Dla niemieckich socjaldemokratów był on ucieleśnieniem despotyzmu, był po prostu imperium zła[18].
W wyniku tego Francja i Wielka Brytania postanowiły przezwyciężyć wzajemne animozje i zawarły ze sobą układ o nazwie Entente cordiale (fr. serdeczne porozumienie) w roku 1904. Do porozumienia tego dołączyła wkrótce Rosja w 1907[19]. Wielką Brytanię łączył także układ sojuszniczy z Japonią. Na dodatek Wilhelm II jeszcze bardziej rozsierdził Rosję, popierając roszczenia austriackie na Bałkanach. Tak więc Europa na początku XX wieku została podzielona na dwa wrogie sobie obozy: ententę i trójprzymierze[20]. Na początku XX wieku Niemcy zdawali sobie sprawę, że w ciągu kilku lat przewaga ententy stanie się zbyt wielka i wojna skończy się klęską Niemiec. W konsekwencji niemieccy dowódcy zaczęli nalegać na przeprowadzenie ataku wyprzedzającego, póki Niemcy mieli szansę wygrania – uważanej przez nich za nieuniknioną – wojny[21].
Wielka Brytania opierała bezpieczeństwo na równowadze sił, tzn. podzielonej Europie z mocarstwem brytyjskim popierającym słabszą koalicję. Brytyjczycy przez czterysta lat przeciwstawiali najpotężniejszemu aktualnie mocarstwu w Europie blok innych państw, które wspólnie mogły go pokonać. Zgodnie z tą zasadą w ówczesnej sytuacji Niemcy – pierwsza potęga europejska – nie mogły stać się sojusznikiem brytyjskim[22]. Dodatkowo brytyjscy zwolennicy działań wojennych oczekiwali, że wojna europejska powiększy imperium i jego prestiż. Gdy Niemcy byłyby zajęte jednoczesnymi walkami z Francją i Rosją, Brytyjczycy zatopiliby niemiecką Hochseeflotte, zajęli niemieckie kolonie i wypchnęli niemiecki handel z otwartych mórz[23]. Brytyjczycy byli przekonani, że zagrożeniem ich życiowych interesów jest kontrola wybrzeża kanału La Manche naprzeciw Dover przez wrogie mocarstwo. Gdy z gruzów imperium Napoleona powstała Belgia, Wielka Brytania udzieliła jej gwarancji neutralności, a europejskie mocarstwa uszanowały to jako jeden z kluczowych interesów brytyjskich[24]. Tym samym w interesie Brytyjczyków było niedopuszczenie do tego, by Niemcy pobili Francję, pozbawiając ją statusu mocarstwa oraz zajęli wybrzeże kanału La Manche[25]. W wojnie niemiecko-francuskiej Brytyjczycy nie chcieli pozostać neutralni[26], na co liczyli Niemcy.
Plan Schlieffena i wyścig zbrojeń
Plany ataków: niemiecki (Plan Schlieffena) i francuski (Plan XVII)
Osobny artykuł: Plan Schlieffena.
Nie bez znaczenia dla wybuchu konfliktu były także poglądy dowódców armii europejskich. Teoretycy wojskowi uważali, że aby wygrać konflikt, należy uderzyć jako pierwszy i w ten sposób uzyskać przewagę nad przeciwnikiem. Podstawowym środkiem prowadzącym do wygranej miała być jak najszybciej przeprowadzona mobilizacja i uniknięcie zaskoczenia oraz znalezienia się w defensywie. Niektórzy analitycy twierdzą, że zarządzenia mobilizacyjne były ukształtowane w tak ścisły sposób, że po ich wprowadzeniu w życie nie można już było ich odwołać bez popadania w dezorganizację kraju. Rozpoczęcie mobilizacji powodowało także usztywnienie polityki zagranicznej i wszelkie inicjatywy pokojowe kończyły się zazwyczaj niepowodzeniami[27].
Niemieckie dowództwo przewidywało, że w razie wybuchu powszechnej wojny europejskiej Niemcy najpierw uderzą na Francję i doprowadzą do jej szybkiego pokonania, aby w ten sposób nie dać czasu Rosji na zmobilizowanie swych ogromnych rezerw ludzkich. Po wyeliminowaniu jednego przeciwnika wszystkie siły niemieckie miały być następnie przerzucone na wschód. Mimo że plan wojny błyskawicznej (blitzkrieg) został opracowany przez hrabiego Alfreda von Schlieffena jeszcze przed 1905, dowództwo niemieckie pokładało w nim wielkie nadzieje w szczególności od czasu wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905), która obnażyła wszystkie słabości carskiej Rosji[28].
W przygotowaniach do wojny (wyścigu zbrojeń) przodowały cesarskie Niemcy. Większość ówczesnych państw skopiowała rozwiązania zastosowane z takim powodzeniem w armii pruskiej podczas wojny z Francją w 1870. Wprowadzono powszechny obowiązek wojskowy, opracowano system rezerw materiałowych oraz szczegółowe plany działań wojennych na wypadek konfliktu. Rozwój technologiczny i organizacyjny doprowadził do utworzenia sztabów generalnych z precyzyjnymi harmonogramami mobilizacji i działań ofensywnych. Niemcy nie zbudowali żadnego obronnego wału zachodniego, ponieważ ich strategia zakładała od pierwszego dnia wojny przystąpienie do ataku[29]. Naczelne dowództwo pruskie uważało, że Francję uda się rozbić tak samo łatwo i szybko, jak w czasie poprzedniej wojny z nią w 1870[30]. Cesarz Wilhelm II chciał wykazać się spektakularnymi zdobyczami terytorialnymi, by przewyższyć swoich poprzedników[31]. Zwycięska wojna miała przynieść Niemcom władzę nad Europą[32].
HMS Dreadnought – pancernik brytyjski
Armie i marynarki wojenne doszły do ogromnych rozmiarów. Lądowe armie Francji i Niemiec podwoiły swoją liczebność w latach 1870–1913[33]. Wyścig zbrojeń morskich był szczególnie widoczny pomiędzy Wielką Brytanią i Niemcami. W 1889 Anglia wypracowała doktrynę Two Powers Standard, według której aby zapewnić sobie panowanie na morzu, musiała posiadać flotę większą niż dwie największe połączone ze sobą floty innych państw. To sprawiło, że doszło do opracowania nowych modeli okrętów przez Johna Fishera w 1906 – tzw. drednotów[34]. Wojna rosyjsko-japońska ukazała siłę nowoczesnej floty i skłaniała mocarstwa europejskie do budowania coraz mocniej opancerzonych i uzbrojonych w działa o wielkich kalibrach jednostek. Gdy Wielka Brytania zwiększyła produkcję okrętów, Niemcy w odpowiedzi natychmiast uczyniły to samo i też wdrożyły do produkcji drednoty. Mimo tego, że czyniono międzynarodowe wysiłki w celu spowolnienia tego błędnego koła zbrojeń, m.in. podczas konwencji haskich w 1899 i 1907, były one skazane na niepowodzenie (do fiaska tych konferencji przyczyniło się też w dużym stopniu światowe lobby zbrojeniowe, w którym działali tacy potentaci jak: Krupp, Vickers czy Schneider-Creusot)[35].
Na początku 1914 roku przez Niemcy przetoczyła się fala nastrojów antyrosyjskich[36]. Zmieniło się oblicze Europy. W 1914 Europą już nie rządziły dynastie, lecz rywalizujące ze sobą bloki polityczno-militarne. Każdy z nich chciał zwiększenia swego terytorium, zwiększenia znaczenia i zwiększenia potęgi. Wybuch I wojny światowej ukazał, że liczne dynastyczne i rodzinne więzy pomiędzy panującymi domami europejskimi nie miały już żadnego znaczenia[37]. Przystępujące do wojny kraje europejskie były świadome nieuniknionych i dużych strat w ludziach[31].
Od ponad dwóch wieków Rosja była głównym wrogiem imperium osmańskiego (vide wojny rosyjsko-tureckie). Od wielu lat Niemcy mieli natomiast znaczne wpływy w Turcji. Do 1897 Wielka Brytania udzielała poparcia Turcji przed ekspansją Rosji, jednak zaprzestała po pierwszych rzeziach Ormian[38]. Niemcy zaangażowały się gospodarczo, politycznie i militarnie w modernizację Turcji oraz w zachowanie jej integralności terytorialnej, czym wkroczyły na obszar tradycyjnej ekspansji Rosji[39]. 2 sierpnia 1914 Niemcy i Turcja zawarły tajny sojusz militarny skierowany przeciw Rosji[40].
Kryzysy w Afryce i na Bałkanach
Starcie się potęg europejskich miało ujście w kilku kryzysach w Maroku i na Bałkanach, które mogły doprowadzić do wybuchu wojny. W 1905 Niemcy ogłosiły swoje wsparcie dla wysiłków niepodległościowych Maroka, które Wielka Brytania zgodziła się oddać pod wpływy Francji w 1904. Brytyjczycy w konflikcie francusko-niemieckim stanęli po stronie Francji, a wojny udało się uniknąć tylko dzięki konferencji w Algeciras w 1906, na której Maroko zostało ostatecznie przyznane Francji[41].
Franciszek Józef I – cesarz austro-węgierski
Inny konflikt został spowodowany przez Austro-Węgry, które dokonały w 1908 aneksji byłej prowincji tureckiej – Bośni. Tzw. „Ruch Wielkoserbski” za cel postawił sobie m.in. zdobycie „słowiańskiej” Bośni, wywołując tym samym poczucie zagrożenia w Austrii ze strony Serbii. Rosja, związana z Serbią sojuszem, poparła ją w sporze i ogłosiła mobilizację. To z kolei sprawiło, że Niemcy zagroziły wojną Rosji. Wybuch wojny został jednak odłożony w czasie, bo Rosja na razie postanowiła się wycofać z konfliktu, ale mimo to wzajemne stosunki pomiędzy Rosją i Austro-Węgrami pozostały bardzo napięte[42].
II kryzys marokański nastąpił w 1911, kiedy to Niemcy wysłały swoją kanonierkę do Agadiru w proteście przeciwko wkroczeniu wojsk francuskich do stolicy kraju, Fezu. Wojska te miały ochraniać europejską ludność Fezu przed zamieszkami niepodległościowymi w Maroku, lecz Niemcy uznali, że Francja w ten sposób naruszyła porozumienie z Algeciras. Anglia znów stanęła po stronie Francji i ostrzegła Niemcy przed podejmowaniem jakichkolwiek nierozważnych kroków. Sprawę załatwiono polubownie: Niemcy otrzymały część francuskiej Afryki Równikowej, a Francja w zamian za to objęła protektorat nad Marokiem[43].
Oprócz tych wydarzeń doszło także do wybuchu dwóch wojen bałkańskich, w których najpierw Grecja, Serbia i Bułgaria zajęły prawie całe europejskie terytorium Turcji, a następnie do wybuchu konfliktu pomiędzy zwycięzcami o podział zdobytych terytoriów (Grecja, Serbia i Rumunia wystąpiły przeciwko Bułgarii). Dochodziło także do coraz częstszych napięć pomiędzy Austro-Węgrami a Serbią, w szczególności gdy Austro-Węgry wymusiły na Serbii oddanie niektórych zdobyczy uzyskanych w wojnach bałkańskich[44].
Plany operacyjne
Osobny artykuł: Plany operacyjne przed I wojną światową.
Wybuch I wojny światowej nie był zaskoczeniem, ponieważ główne kraje w niej uczestniczące prowadziły dokładne planowanie wojskowe[45]. Konflikty w Europie przynajmniej od 1908 r. zapowiadały wybuch wojny, która obejmie kontynent. Zaskoczeniem mógł być tylko sam moment rozpoczęcia wojny[46].
Przebieg wojny
Wybuch konfliktu
Zamach w Sarajewie
Osobny artykuł: Zamach w Sarajewie.
Gavrilo Princip
28 czerwca 1914 arcyksiążę austriacki Franciszek Ferdynand, następca tronu, został zastrzelony w Sarajewie, w Bośni (na terytorium Austro-Węgier). Bośnia była zamieszkana przez wiele osób narodowości serbskiej. Zamachowcem był Gavrilo Princip (ur. 1894, zm. 1918) – serbski nacjonalista należący do organizacji Czarna Ręka (serb. Црна рука/Crna Ruka)[47]. Natychmiast po tym zabójstwie Niemcy ogłosiły całkowite poparcie dla dalszych działań Austrii, prowokując ją tym samym do wypowiedzenia wojny Serbii, podczas gdy Francja zapewniła o swoim poparciu Rosję. Austro-Węgry, które miały informacje o tym, że rząd serbski był inspiratorem zamachu, 23 lipca wystosowały wobec Serbii ultimatum, które zawierało warunki praktycznie nie do zaakceptowania, ponieważ prowadziły one do ograniczenia suwerenności tego kraju. Na bezwzględne spełnienie wszystkich warunków otrzymała 48 godzin. Serbia zgodziła się na prawie wszystkie żądania (m.in. zrzeczenie się jakichkolwiek praw do Bośni, uczestnictwo Austro-Węgier w śledztwie ws. zamachu w Sarajewie), ale jeden punkt ultimatum odrzuciła – mianowicie prawa władz austriackich do prowadzenia własnego dochodzenia na terytorium Serbii. Austro-Węgry uznały tę odpowiedź za niewystarczającą[3].