(Na Instagramie rozbiłam to na dwa posty, tutaj wstawię jako jeden wpis)
Niekiedy zdarza się, że dzieło ze wszech miar wybitne pozostaje nieznane, niedoceniane, nie schlebia gustom ogółu. Zwykle przyczyną jest to, że ówczesne społeczeństwo nie jest na nie gotowe, nie potrafi docenić talentu autora, który stylem i horyzontami myślowymi wyprzedza swoją epokę. Zapewne z tego powodu Vincent van Gogh sprzedał tylko jeden ze swoich obrazów, Cyprian Kamil Norwid dokonał żywota w przytułku dla ubogich, a o ,,Lalce” Bolesława Prusa mówiono początkowo jako o ciężkiej, chaotycznej powieści bez pomysłu na losy głównego bohatera.

W przypadku ,,Nadberezyńców” Floriana Czarnyszewicza było inaczej. Z zachwytem pisały o nich największe polskie autorytety literackie, takie jak Czesław Miłosz i Melchior Wańkowicz. Nie trafiali wyłącznie w gusta humanistycznej elity, wszak porównywano ich do kochanych przez Polaków ,,Pana Tadeusza”, ,,Nad Niemnem”, ,,Krzyżaków” i sienkiewiczowskiej Trylogii, a gdy ukazali się w 1942 roku, z wypiekami czytali ich polscy żołnierze na Zachodzie. Witold Gombrowicz skarżył się, że Czarnyszewicz jest od niego znacznie popularniejszy wśród argentyńskiej Polonii (no cóż, panie Witoldzie, ,,my Sławianie, my lubim sielanki”). Utwór znakomity pod względem walorów artystycznych, miał jednocześnie wszystkie cechy, którymi mógł zaskarbić sobie sympatię szerokich mas czytelników. Dlaczego zatem jednej z najpiękniejszych polskich powieści XX wieku w kraju niemal nie czytano i po dziś dzień pozostaje znana tylko dość wąskim środowiskom, nigdy nie stała się lekturą szkolną, nie weszła do oficjalnego ,,kanonu klasyki”?

Winny jest jeden: komunistyczna cenzura. W PRL Czarnyszewicz był persona non grata ze względu na swój życiorys (a o nim przeczytacie na powyższych kafelkach), a jego twórczość – skazaną na zapomnienie, tak samo jak losy tych, o których opowiadała: polskiej szlachty zagrodowej znad Berezyny i Dniepru. Spadkobierców jagiellońskiej idei. Pogrobowców Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Pracowitych, krzepkich i dzielnych kresowiaków, którzy zachowali pamięć o swoim pochodzeniu mimo zubożenia i pauperyzacji, stu kilkudziesięciu lat rusyfikacji i i represji. Polskich patriotów i katolików ze wschodniej Białorusi. Ofiar największych bolszewickich zbrodni. W następnym poście napiszę kilka (dobrze, kilkaset) słów o utworze, który poruszył moje najczulsze struny – jako pasjonatki historii, polskiej patriotki przesiąkniętej etosem wielonarodowej Rzeczypospolitej, osoby duchowo związanej z dziejami Kresów. Powiem wprost – przepadłam w tym świecie, pokochałam go, nad niejednym fragmentem płakałam ze wzruszenia i zachwytu, a jednocześnie przygnębienia, spowodowanego świadomością, jakim był kres żywiołu polskiego na tych ziemiach…. Oddanie uczuć i przeżyć, głębia myśli, dokładność i realistyczność opisów, bogactwo języka, zdolne wskrzesić to, co starła bezlitosna Historia i ludzka niepamięć, i poruszyć czytelnika nawet po wielu latach – to czyni literaturę Wielką. I to wszystko osiąga w ,,Nadberezyńcach” rzadko spotykane rozmiary.
Mimo przyrzeczenia, że nie będę kupowała nowych książek, zamówiłam trzy pozostałe utwory Czarnyszewicza, które są tematycznym i ideowym dopełnieniem ,,Nadberezyńców” (a jedna, zdaje mi się, powieść, także kontynuacją losów niektórych postaci – ją zwłaszcza muszę przeczytać, zważywszy na otwarte zakończenie). Już teraz wiem, że ta tetralogia będzie dla mnie szczególnym cyklem…

*

,,Najbardziej tragiczny list otrzymałem od siostry w roku 1937, zamężnej już za Uścinowiczem. Przysłała mi rejestr deportowanych na Sybir, w którym znalazł się jej mąż, brat i kilku moich kolegów z Wojska Polskiego” – wspominał Florian Czarnyszewicz. W strasznym 1937 mijało 13 lat, od kiedy zamieszkał w Argentynie. Jednocześnie rozpoczynała się operacja polska NKWD, która miała położyć kres mniejszości polskiej na terenach ZSRR. Pozostających na Białorusi bliskich emigranta zesłano, jego brata rozstrzelano – wyłącznie za polskość…

Czarnyszewicz wiedział, że z ziemią zrównano nie tylko jego rodzinny zaścianek, ale i cały bujny świat polskich Kresów. Chwycił zatem za pióro i pięknem swej prozy przywrócił go do życia, z mistrzowskim realizmem namalował słowami swój ,,kraj lat dziecinnych”, dając bodaj jedyne w naszej literaturze świadectwo kultury, mowy, obyczajów i historii – a przy tym tak dotkliwej tragedii – szlachty zaściankowej za Berezyną. Stworzył epicką i realistyczną panoramę lat 1911-1920, zawarł w niej realia życia tamtejszych Polaków u kresu Imperium Rosyjskiego, podczas I wojny światowej, leninowskiej rewolucji, działalności I Korpusu Polskiego gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego i wojny z bolszewikami. Tło historyczne jest fenomenalne i stanowi ogromny walor powieści.

Nie jest to jednak chłodna kronika ani li tylko cykl obyczajowych obrazków – to pulsujący uczuciami obraz bezpowrotnej minionej rzeczywistości, choć podszyty rzewnością i nostalgią, to niezwykle barwny, porywający; niekiedy wzruszający, niekiedy pogodny i zgoła zabawny. Podniosła atmosfera oczekiwania na polskie wojska między bezkresnymi łąkami i puszczami Białorusi, wymowa ideowa, uczuciowy pierwiastek, nieustannie pobrzmiewająca nuta tęsknoty za utraconą Ojczyzną, zmysłowość i artyzm opisów – czynią tę książkę magnetyczną, a proces jej czytania jak gdyby mistycznym. Strony ,,Nadberezyńców” iskrzą polskością pomimo wszystkich białorutenizmów i rusycyzmów, którymi przesycone są wypowiedzi bohaterów. Jednocześnie tryska z nich potok miłości – do narodu i kraju, do krajobrazów i przyrody ojczystej ziemi, do ludzi i świata. Życie ludzkie odbija się w nich niczym w wielkim zwierciadle. Posiadają cechę, która świadczy o idealnej powieści historycznej – mikroświat, którym jest życie lokalnej społeczności, relacje międzyludzkie, a przede wszystkim sfera emocji i myśli jednostki, zestawiony jest ze światem Wielkiej Historii, i nieustannie rzutują na siebie nawzajem. Tekst można poczuć wszystkimi zmysłami. Bogactwo ludzkich charakterów i ich przeżyć, a także niesamowita kwiecistość (i przy tym niezwykła lekkość!) języka, czyni go prawdziwym, naturalnym.
Właśnie, język – nie byłabym sobą, gdybym nie zwróciła na niego uwagi. Oddanie kresowego dialektu, jako miłośniczkę wschodniej Słowiańszczyzny, bez reszty mnie zauroczyło. Zdaje sobie sprawę, że w lekturze pomogła mi znajomość języka rosyjskiego i białoruskiego, a większości współczesnych, posługujących się tylko klasyczną polszczyzną czytelników ciężko byłoby bez przypisów zrozumieć niektóre dialogi (skądinąd mam nadzieję, że powstanie nowe, ładniejsze i lepiej opracowane wydanie tej książki, gdyż to ważny krok w jej popularyzacji – nie wpływa ono jednak na moją ocenę, bo recenzuję tekst literacki, a nie współczesny egzemplarz). Świadectwo mowy tamtejszych Polaków jest jednak ważne z językoznawczego punktu widzenia, a czytającego wprowadza w niepowtarzalną atmosferę Kresów, początkowo zaskakuje, później fascynuje i zachwyca. Zapoznanie się z nim to wyjątkowe doświadczenie czytelnicze.

Czarnyszewicz przenosi nas do Smolarni, polskiego zaścianka wzorowanego na jego rodzinnej wsi. Jej mieszkańcy, choć szlacheckiego pochodzenia, są prostymi, ciężko pracującymi ludźmi. Od okolicznego białoruskiego chłopstwa odróżnia ich jednak nie tylko język i religia, ale także polityczna i narodowa świadomość, mentalność i zwyczaje. Jeśli komuś zdaje się, że ta panorama jest refleksyjna i barwna, lecz przy tym powolna i monotonna – odpowiadam mu: ,,nic bardziej mylnego!”. ,,Nadberezyńcy” to także przygoda, romans, najczystszy ,,eastern”. Z mozaiki postaci najważniejsza okazuje się trójka bohaterów, którym towarzyszymy przez okres ich dorastania, obserwujemy ich przemiany, kształtowanie własnej tożsamości, przyjaźnie i miłości. Błyskotliwy i sprytny Stach Bałaszewicz, chcący nieprzeciętnym umysłem przysłużyć się Ojczyźnie, silny i odważny (może nieco zbyt odważny) Kościk Wasilewski, który niczym Andrzej Kmicic pokutuje za swój wybuchowy temperament i zmywa dawne winy zasługami dla Polski, największa smolarska piękność Karusia Sokołowska, przeradzająca się z płochej zalotnicy w wierną, honorową pannę i gorącą patriotkę – zdają się jak żywi i wzbudzają niepohamowaną sympatię. Wątek miłosny między dwoma ostatnimi to jedna z najbardziej urokliwych książkowych relacji, o których dane było mi czytać. W fabule nie brakuje zawiłych perypetii, zaskakujących zwrotów akcji, elementów komizmu, intryg, wątków sensacyjnych, ,,szpiegowskich”, a nawet militarnych. Od wartkich, awanturniczych historii ciężko było mi się oderwać.

,,Nadberezyńcy” to powieść doskonała, wielowymiarowa, bijąca kresowym duchem, wyjątkowa. Czesław Miłosz słusznie porównywał ja do narkotyku. To, że tak ważny i fascynujący utwór nie jest powszechnie uznawany za klasykę i czytany przez Polaków, to niepowetowana strata dla polskiej humanistyki. Chyba zbyteczna jest ocena tego arcydzieła w skali liczbowej. Czytajcie, moi drodzy!

Zaraz powstawiam Wam moje recenzje z ig😗 Na pierwszy ogień idzie ,,Hrabina Cosel" J. I. Kraszewskiego, a później dość długi wpis (trochę esej xD) na temat wspomnianych już ,,Nadberezyńców" F. Czarnyszewicza. Kiedy napiszę kolejną, również ją tu dodam, bo czemu nie.

Kurczę, dlaczego moje konwersacje z ludźmi (jako INFJ) zaczynają się dosłownie od d*** Maryny, a kończą na rozmowie o cudzych traumach pokoleniowych i próbach leczenia ich o wpół do północy…