Luftwaffe
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Luftwaffe (Bundeswehra)
Godło
Logotyp Luftwaffe
Państwo

Niemcy
Siły zbrojne

Bundeswehra
Data utworzenia

1935
Znak rozpoznawczy

Roundel of Germany – Type 1 – Border.svg
Multimedia w Wikimedia Commons

Luftwaffe – oficjalna nazwa sił powietrznych III Rzeszy i Republiki Federalnej Niemiec.

Jej zadaniem jest prowadzenie walki powietrznej, bombardowanie sił nieprzyjaciela oraz prowadzenie desantu powietrznego i rozpoznania lotniczego.

W czasie II wojny światowej w skład Luftwaffe wchodziły także: lądowa obrona przeciwlotnicza, tzw. dywizje polowe (Luftfelddivisionen), czyli oddziały lądowe, jak również naziemne służby wsparcia (łączność, obsługa techniczna, służba zdrowia, kwatermistrzostwo).
Spis treści

1 Historia
1.1 I wojna światowa
1.2 Republika Weimarska
1.3 Powstanie Luftwaffe
1.4 Legion Kondor
1.5 Walki w Polsce i Francji
1.6 Bitwa o Anglię
1.7 Walki nad kanałem La Manche
1.8 Ostatnie lata wojny
1.9 Luftwaffe-Experten
2 Struktura organizacyjna – II wojna światowa
2.1 Dowództwo – poziom strategiczny
2.2 Jednostki lotnicze
2.3 Jednostki naziemne
2.4 Administracja i zaopatrzenie
3 Wyposażenie (do 1945)
3.1 Myśliwce
3.2 Bombowce
3.3 Samoloty rozpoznawcze
3.4 Transportowce
3.5 Samoloty specjalne
3.6 Samoloty szkolne i łącznikowe
3.7 Samoloty Kriegsmarine
3.8 Śmigłowce
4 Czasy powojenne
4.1 Organizacja
4.2 Wyposażenie
4.2.1 Obecne
4.2.2 Historyczne (po 1956)
4.2.3 Luftstreitkräfte (Siły Powietrzne NRD) w 1989
5 Przypisy
6 Linki zewnętrzne

Historia
I wojna światowa

Osobny artykuł: Luftstreitkräfte.

Poprzedniczką Luftwaffe były Fliegertruppen (Fliegertruppen des deutschen Kaiserreiches) utworzone 1 października 1913 roku, później Luftstreitkräfte. Po zakończeniu I wojny światowej zostały rozwiązane na mocy postanowień punktów 198-202 traktatu wersalskiego. Zabroniono Niemcom posiadania lotnictwa wojskowego, a cały posiadany sprzęt miał zostać przekazany aliantom. Punkt 202 traktatu wersalskiego wymienia następujące rodzaje sprzętu:

kompletne samoloty i wodnosamoloty, jak również pozostające w produkcji, naprawach czy montażu;
sterowce zdolne do lotu, jak również pozostające w produkcji, naprawach czy montażu;
zakłady produkujące wodór;
schrony sterowców oraz hangary i schrony pozostałych samolotów;
silniki lotnicze;
kadłuby samolotów i łodzi latających;
uzbrojenie (działka, karabiny maszynowe, lekkie karabiny maszynowe, aparaturę do zrzutu bomb, aparaturę do zrzutu torped, wyposażenie synchronizujące karabiny maszynowe z obrotami śmigła, celowniki);
amunicję (magazynki, pociski, bomby załadowane lub składowane osobno, składy materiałów wybuchowych oraz materiał do ich produkcji);
wyposażenie stosowane na samolotach;
radiostacje oraz aparaty fotograficzne i kamery stosowane na samolotach;
podzespoły elementów wymienionych w powyższych punktach.

Na mocy punktu 201 traktatu wersalskiego w okresie 6 miesięcy po jego podpisaniu zakazano na terenie całych Niemiec produkcji lub importu samolotów, elementów samolotów, silników lotniczych oraz ich podzespołów. Ten punkt spowodował praktycznie kompletną likwidację lotnictwa niemieckiego, tak cywilnego, jak wojskowego.
Republika Weimarska

Choć postanowienia traktatu wersalskiego zabraniały posiadania lotnictwa wojskowego, Reichswehra nie miała zamiaru ich przestrzegać. Władze wojskowe postanowiły zachować doświadczonych pilotów i wykorzystywać ich wiedzę do szkolenia kolejnych grup pilotów. Wykorzystywano do tego cywilne szkoły latania, jednak ta metoda miała podstawową wadę – pozwalała tylko na szkolenie na lekkich samolotach.

W styczniu 1923 oddziały belgijskie i francuskie zajęły resztę Nadrenii jako formę represji za niewypełnianie zobowiązań wynikających z traktatu wersalskiego. Akcja ta stanowiła dla Reichswehry impuls do rozwoju lotnictwa wojskowego oraz przemysłu lotniczego. Niemieckie zakłady lotnicze otrzymały polecenie rozwijania konstrukcji wojskowych w zagranicznych filiach swoich zakładów. W holenderskich zakładach Fokkera zamówiono 100 samolotów, w tym 50 nowych Fokkerów D.XIII. W tym samym czasie postanowiono rozwinąć szkolenie pilotów w bazach zagranicznych.

Ponieważ Republika Weimarska była izolowana na arenie międzynarodowej, nawiązała kontakt z innym izolowanym państwem – Rosją Radziecką. Po podpisaniu układu w Rapallo w 1922 uzyskano możliwość szkolenia lotników w bazach radzieckich oraz produkcji i testowania nowych typów samolotów. Od stycznia 1923 w Fili pod Moskwą działała filia zakładów Junkersa, w której budowano i doskonalono samoloty wojskowe.

Współpraca między oboma krajami układała się dobrze i wiosną 1924 rozpoczęto rozmowy na temat stworzenia niemieckiej szkoły lotniczej i centrum badawczego na terenie ZSRR. W czerwcu 1924 pułkownik w stanie spoczynku Hermann von der Lieth-Thomsen otworzył w Moskwie stałe przedstawicielstwo Reichswehry, zwane Zentral Moskau (Z.Mo.). W tym samym czasie do sił powietrznych ZSRR przybyła również „Grupa Fiebig”, składająca się z siedmiu instruktorów i doradców wojskowych.

Na potrzeby centrum badawczo-szkoleniowego wybrano nowe lotnisko w Lipecku i 15 kwietnia 1925 podpisano porozumienie między naczelnikiem sił powietrznych ZSRR P.I. Baranowem, a przedstawicielem Sondergruppe R (komórki w Ministerstwie Reichswehry zajmującej się ZSRR), Hermannem von der Lieth-Thomsenem. Funkcjonowanie szkoły rozpoczęło się od jej rozbudowania. W ciągu trzech miesięcy zbudowano pomieszczenia szkoleniowe oraz warsztaty remontowe, a także postawiono dwa nieduże hangary. Szkoła została otwarta 15 lipca 1925.

Podstawowym typem samolotu szkoleniowego było 50 egzemplarzy myśliwców Fokker D.XIII, zakupionych w związku z zajęciem Zagłębia Ruhry przez Francuzów i Belgów. Maszyny te dostarczono ze Szczecina do Leningradu już 28 lipca 1925 drogą morską, na pokładzie parowca Edmund Hugo Stinnes 4. Oprócz tego na wyposażenie trafiło kilka samolotów rozpoznawczych Junkers Ju 21 (znanych również pod oznaczeniami T 21 oraz H 21), produkowanych od sierpnia 1923 w zakładach Junkersa w Fili pod Moskwą. Od 1926 roku zostały one zastąpione siedmioma samolotami Heinkel HD 17, mającymi lepsze osiągi. Heinkle z kolei zastąpiono kolejnymi wersjami samolotów Albatros: L 76 Aeolus (od 1927 roku), L.77v (4 egzemplarze używane od 1928 do grudnia 1929) i L.78 (13 maszyn używanych od 1929).

Instruktorzy byli obecni w Lipiecku w turach trwających 5-6 miesięcy. W okresie letnim personel szkoły liczył ponad 200 osób, z czego około 140 stanowili Niemcy. Zimą liczba ta zmniejszała się, Niemców było około 40 osób.

Początkowy budżet centrum wynosił 2 miliony reichsmarek, w 1929 osiągnął najwyższy poziom blisko 4 milionów RM. W 1932 centrum osiągnęło największe rozmiary, jego personel liczył 303 osoby. Niemieccy i radzieccy uczniowie to odpowiednio 43 i 26 osób, kolejne 234 to technicy i robotnicy. Podczas całego okresu istnienia w Lipiecku wyszkolono około 120 niemieckich pilotów myśliwskich i 100 obserwatorów plus sporą liczbę członków personelu technicznego. Oprócz tego wyszkolono liczną grupę radzieckich pilotów i mechaników lotniczych.

Oprócz działalności szkoleniowej centrum prowadziło również działalność badawczo-rozwojową. Analizowano tam sprzęt i urządzenia potajemnie zakupione za granicą i w tajemnicy przetransportowane do Lipiecka. Piloci testowali karabiny maszynowe i działka, celowniki bombowe czy lusterka wsteczne dla myśliwców. Opracowywano także rozwiązania taktyczne, mające pomóc w prowadzeniu działań powietrznych.

Na początku lat trzydziestych rola centrum zaczęła maleć. Zmieniająca się sytuacja geopolityczna zmniejszyła izolację międzynarodową Republiki Weimarskiej, a coraz mniejszy nadzór państw zachodnich pozwalał na zwiększenie działalności lotniczej na terenie Niemiec. Z kolei strona radziecka nie była zadowolona z faktu, że w centrum używane są konstrukcje z końca lat dwudziestych, co ograniczało ZSRR dostęp do najnowszych technologii lotniczych. Dojście do władzy Hitlera w styczniu 1933 oznaczało odrzucenie jakiejkolwiek współpracy z ideologicznym wrogiem. Było to jednoznaczne z koniecznością zamknięcia wszystkich niemieckich centrów badawczo-szkoleniowych w ZSRR.

Działalność centrum zakończono 15 września 1933, przekazując budynki i większość sprzętu stronie radzieckiej. Personel z Lipiecka kontynuował szkolenie lotnicze w Reichswehrze, a po 1935 stał się podstawą kadry instruktorskiej Luftwaffe.
Powstanie Luftwaffe
Luftwaffe (Wehrmacht)
Państwo

III Rzesza
Siły zbrojne

Wehrmacht
Data utworzenia

26 lutego 1935
Data likwidacji

1945
Znak rozpoznawczy

Balkenkreuz.svg
Multimedia w Wikimedia Commons
Centrum Wielunia zniszczone przez Luftwaffe w pierwszych godzinach wojny – 1 września 1939
Ofiary ostrzału ludności cywilnej przez Luftwaffe

Kiedy w roku 1933 władzę w Niemczech przejął Hitler, zaczął łamać postanowienia traktatu pokojowego. 26 lutego 1935 kanclerz Rzeszy wydał rozkaz powołujący Luftwaffe do życia, a jej dowódcą został nazistowski działacz oraz były pilot Hermann Göring.

Dzięki zaangażowaniu dużych zasobów niemieckiej gospodarki, siły powietrzne zostały bardzo szybko odbudowane. Taktycy wojskowości opracowali nowe strategie walki powietrznej. Luftwaffe stało się pierwszą armią powietrzną zdolną do wspierania w walce oddziałów lądowych. Było to możliwe dzięki wykorzystaniu lotnictwa szturmowego. Dodatkowo generałowie niemieccy uznali, że siły powietrzne doskonale nadają się do zastraszania wroga poprzez przenoszenie ciężaru walk na dalekie zaplecze przemysłowe wroga (poprzez bombardowanie jego fabryk, węzłów komunikacyjnych, a także zastraszanie ludności cywilnej poprzez możliwość wykonywania nalotów na miasta).
Legion Kondor

Podczas wojny domowej w Hiszpanii nacjonalista gen. Franco uzyskał poparcie Hitlera. Niemcy wysłali sojusznikom do pomocy Legion Kondor. Od sierpnia 1936 roku rozpoczęto przerzucanie wojsk. W Hiszpanii służyło ponad 100 samolotów oraz 5000 żołnierzy, pod dowództwem Hugo Sperrle. Pierwszy raz wykorzystano Messerschmitta Bf 109 oraz Heinkel He 111. Niemcy doskonalili techniki wojny powietrznej.

26 kwietnia 1937 niemieckie bombowce dokonały zmasowanego nalotu na baskijskie miasto Guernica. Ogłoszono, że zginęło ponad 1000 osób, a 60% miasta legło w gruzach. Bombardowanie to wywołało oburzenie na świecie. Hiszpański malarz Pablo Picasso uwiecznił cierpienia ludności Guerniki w znanym obrazie o tym samym tytule.
Walki w Polsce i Francji

Jednak na wielką skalę Luftwaffe zaangażowana została dopiero podczas kampanii wrześniowej 1939. Piloci niemieccy niszczyli zgrupowania wojsk. Do tego ataki lotnicze na węzły komunikacyjne utrudniały przerzucanie żołnierzy oraz pełną mobilizację. Ważnym elementem techniki wojennej Luftwaffe, jako części tzw. „wojny totalnej”, było atakowanie ludności cywilnej oraz niszczenie miast. Operacją zapowiadającą późniejsze bombardowania było zbombardowanie Wielunia[1][2].

Mimo dużej przewagi ilościowej i technologicznej podczas kampanii wrześniowej Luftwaffe poniosło ciężkie straty sięgające blisko jednej czwartej swoich sił zaangażowanych w operację przeciwko Polsce. Wbrew obiegowym, opartym o propagandę III Rzeszy opiniom, sprzętowe straty Luftwaffe były wyższe niż straty polskiego lotnictwa w okresie operacji wrześniowej[3][4][5].

Swoją prawdziwą siłę Luftwaffe wykazała jednak dopiero podczas inwazji na Francję w roku 1940. Samoloty szturmowe stanowiły znaczne wsparcie dla oddziałów pancernych. Koordynacja pomiędzy różnymi rodzajami wojsk była bezprecedensowa w historii sztuki wojennej, dzięki czemu możliwe stało się pokonanie Francji w krótkim czasie.
Bitwa o Anglię

Jednak bitwa o Anglię zakończyła pasmo sukcesów Luftwaffe. Niemieckie siły lotnicze nie posiadały ciężkich bombowców dalekiego zasięgu, aby wygrać z Brytyjczykami. W Luftwaffe służyły głównie bombowce taktyczne – Junkers Ju 88, Heinkel He 111 oraz Dornier Do 17, które nie nadawały się do strategicznych bombardowań. Dodatkowo czynniki polityczne doprowadziły do niewłaściwego określenia celów. Przypadek sprawił, że niemieckie samoloty zbombardowały Londyn. Odwet brytyjski nad Berlinem sprawił, że Luftwaffe, zamiast niszczyć brytyjskie lotniska i fabryki samolotów, zaczęła mordować ludność cywilną podczas ogromnych nalotów dywanowych. Szacuje się, że na skutek nalotów Luftwaffe tylko na Londyn zginęło 35 tys. osób (50 tys. było rannych). W czasie tych nalotów, fabryki oraz lotniska brytyjskie dostały cenny czas na odbudowę. Siły RAF uzupełniły swój stan liczbowy i odparły ataki niemieckie. Mimo iż piloci Luftwaffe, tacy jak Werner Mölders osiągali bardzo wysokie liczby potwierdzonych zwycięstw, nie byli w stanie zwalczyć RAF-u, który mając przewagę nad własnym terytorium przy użyciu naziemnych stacji radarowych koordynował swoje działania. Poza tym myśliwce Luftwaffe miały ograniczony zasięg i nad terenem Wielkiej Brytanii mogły przebywać jedynie około 30 minut. We wrześniu 1940 Niemcy stopniowo wycofali się z przestrzeni powietrznej Wielkiej Brytanii i dalsze zmagania kontynuowali w formie sporadycznych nalotów oraz tzw. „wolnych polowań”.
Walki nad kanałem La Manche

W okresie od końca bitwy o Anglię do rozpoczęcia działań nad Europą zachodnią przez USAAF mówimy o tzw. walce o kanał, czyli o Kanalkampf. W okresie tym Niemcy odnosili duże sukcesy z racji wprowadzenia nowego typu myśliwca – Focke-Wulf Fw 190, który przewyższał myśliwce RAF pod względem prędkości poziomej, prędkości wznoszenia oraz siły uzbrojenia. Innym samolotem wprowadzonym do akcji przez Luftwaffe w tym okresie był Messerschmitt Bf 109 w nowej wersji F. W porównaniu z samolotami wersji E, była ona bardziej dopracowana aerodynamicznie, miała lepiej rozmieszczone uzbrojenie oraz była szybsza i zwrotniejsza.
Ostatnie lata wojny

Przewaga aliantów w produkcji lotniczej doprowadziła w kolejnych latach do poważnego uszczuplenia sił Luftwaffe. W 1944 roku niemieckie siły lotnicze utraciły panowanie w powietrzu. Mimo iż USAF tracił każdego miesiąca od 100 do 200 samolotów nad terenami III Rzeszy, alianci byli w stanie odrobić straty. Piloci niemieccy latający nawet kilka razy dziennie byli skrajnie wycieńczeni. Pomimo stale rosnącej produkcji (w samym 1944 roku wyprodukowano około 12.000 samych Messerschmittów Bf 109, oraz kilka tysięcy samolotów innych typów), Niemcy mieli coraz większe problemy z zaopatrzeniem w paliwo oraz nowych pilotów. Doprowadziło to pod koniec wojny do sytuacji, w której doświadczeni piloci wykonywali kilka lub kilkanaście lotów dziennie, a młodzi piloci ginęli w przeciągu kilku pierwszych misji.

Na froncie wschodnim lotnictwo niemieckie było znacznie mniej aktywne, niż w początkowym okresie wojny. Przewagę w powietrzu udawało się utrzymać lokalnie, jak np. nad powstańczą Warszawą. Samoloty radzieckie rozpoczęły patrole powietrzne dopiero w połowie września, więc przez większość powstania warszawskiego Luftwaffe mogła bezkarnie wspierać działania oddziałów walczących z oddziałami polskimi.

1 stycznia 1945 roku dowództwo Luftwaffe zdecydowało się na ostatnią, zmasowaną ofensywę lotniczą, operację „Bodenplatte”. Polegała ona na zmasowanym ataku samolotów myśliwskich i szturmowych na alianckie lotniska w Belgii i Holandii. Mimo zniszczenia kilkuset samolotów alianckich, Niemcy poniosły klęskę, tracąc wielu doświadczonych pilotów – na ironię – w dużej mierze poprzez ostrzał własnych jednostek obrony przeciwlotniczej.

Pod koniec wojny Luftwaffe wprowadziła do uzbrojenia wiele nowatorskich typów samolotów. Najbardziej znany jest pierwszy wprowadzony do służby odrzutowiec, Messerschmitt Me 262. Innymi były Arado Ar 234, Messerschmitt Me 163 czy Heinkel He 162. Nie były one jednak w stanie odwrócić sytuacji strategicznej Niemiec.
Obszary działania Luftwaffe Luftflotte 1 Luftflotte 2 Luftflotte 3 Luftflotte 4 Luftflotte 5 Luftflotte 6 Luftflotte Reich
1939 Niemcy Niemcy Niemcy Niemcy
1942 centralna Rosja Północna Afryka, Włoch, Grecja Francja, Holandia, Belgia południowa Rosja Norwegia, Finlandia Niemcy
1944 Bałtyk Północne Włochy Francja, Holandia, Belgia Węgry, Jugosławia, Rumunia, Bułgaria, Norwegia, Finlandia Środkowa Rosja Niemcy
1945 (styczeń) Litwa Północne Włochy Zachodnie Niemcy, Holandia, Węgry, Jugosławia, Norwegia, Prusy Wschodnie Niemcy
Luftwaffe-Experten

Inaczej niż w większości państw biorących udział w wojnie, Niemcy nie stosowali tytułu asa lotniczego (u aliantów miano asa otrzymywał pilot, który zestrzelił ponad 5 samolotów wroga) używali tytułu „Expert” przysługiwał on każdemu niemieckiemu pilotowi, który zestrzelił 10 samolotów wroga. Najbardziej znani to Erich Hartmann – 352 zestrzelenia (najwyższy wynik wszech czasów), Walter Nowotny – 258 zwycięstw (jako pierwszy w historii przekroczył liczbę zestrzeleń 250 samolotów nieprzyjaciela), Hans-Joachim Marseille – 158 zestrzeleń, gen. Adolf Galland – 104 zestrzelenia, Josef Priller – 101 zestrzeleń.
Struktura organizacyjna – II wojna światowa
Dowództwo – poziom strategiczny

Oberkommando der Luftwaffe;
Reichsluftfahrtministerium
Oberbefehlshaber der Luftwaffe (ObdL):
Reichsm Hermann Göring, 1 III 1935 – 23 IV 1945
GenFeldm Robert von Greim, 25 IV 1945 – 8 V 1945
Chef der Generalstabes der Luftwaffe:
Gen Walther Wever, 1 III 1935 – 3 VI 1936
Feldm. Albert Kesselring, 5 VI 1936 – 31 V 1937
GenOb Hans-Jürgen Stumpff, 1 VI 1937 – 31 I 1939
GenOb Hans Jeschonnek, 1 II 1939 – 19 VIII 1943
GenOb Günther Korten, 25 VIII 1943 – 22 VII 1944
Gen Werner Kreipe, 1 VIII 1944 – 28 X 1944
Gen Karl Koller, 12 XI 1944 – 8 V 1945
Chef der Luftwaffenführungsstabes:
Gen Bernhard Kühl, 1934 – wiosna 191936
Gen Wilhelm Mayer, wiosna 1936 – IV 1937
Gen Paul Deichmann (tymczasowo), IV 1937 – IX 1937
Gen Bernhard Kühl, IX 1937 – 28 II 1939
Gen Otto Hoffmann von Waldau, 1 III 1939 – 10 IV 1942
GenOb Hans Jeschonnek, 10 IV 1942 – połowa III 1943
Gen Rudolf Meister, połowa III 1943 – połowa X 1943
Gen Karl Koller, połowa X 1943 – połowa VIII 1944
Gen Eckhardt Christian, połowa VIII 1944 – 12 IV 1945
Gen Karl Heinz Schulz, 12 IV 1945 – 8 V 1945
Reichsminister der Luftfahrt:
Reichsm Hermann Göring, 30 I 1933 – IV 1945
Der Staatssekretär der Luftfahrt (rozwiązany VI 1944):
GenFeldm Erhard Milch, 22 II 1933 – 20 VI 1944
Der Generalinspekteur der Luftwaffe (rozwiązany I 1945):
GenFeldm Erhard Milch, 24 X 1938 – 7 I 1945
Der Generalluftzeugmeister (rozwiązany VI 1944):
GenOb Ernst Udet, 4 II 1938 – 17 XI 1941
GenFeldm Erhard Milch, 19 XI 1941 – 20 VI 1944
Der Chef der Luftwehr (w Reichsluftfahrtministerium):
GenOb Günther Rüdel, 1 I 1940 – XI 1942

Jednostki lotnicze

Poziom operacyjny:

Luftflotte – związek operacyjny o różnej strukturze organizacyjnej, złożony z kilku dywizji lub korpusów, operujący na określonym terenie w celu wykonania; podlegają jej jednostki lotnicze wyposażone we wszystkie rodzaje samolotów, baterie przeciwlotnicze, służby zaopatrzeniowe, sztab, administracja:
1 Flota Powietrzna Luftwaffe
2 Flota Powietrzna Luftwaffe
3 Flota Powietrzna Luftwaffe
4 Flota Powietrzna Luftwaffe
5 Flota Powietrzna Luftwaffe
6 Flota Powietrzna Luftwaffe
10 Flota Powietrzna Luftwaffe
Flota Powietrzna Rzeszy

Fliegerkorps – związek operacyjny wykonujący specjalne zadania; składa się zwykle z kilku Geschwader, a także niezależnych Staffel oraz Kampfgruppen:
I Korpus Lotniczy Luftwaffe
II Korpus Lotniczy Luftwaffe
III Korpus Lotniczy Luftwaffe
IV Korpus Lotniczy Luftwaffe
V Korpus Lotniczy Luftwaffe
VIII Korpus Lotniczy Luftwaffe
IX Korpus Lotniczy Luftwaffe
X Korpus Lotniczy Luftwaffe
XI Korpus Lotniczy Luftwaffe
XII Korpus Lotniczy Luftwaffe
XIII Korpus Lotniczy Luftwaffe
XIV Korpus Lotniczy Luftwaffe
Korpus Lotniczy Tunis
I Korpus Myśliwski Luftwaffe
II Korpus Myśliwski Luftwaffe

Fliegerführer – dowódca lotniczy, dowodzący jednostkami lotniczymi w miarę potrzeb taktycznych, np. Fliegerführer Atlantik, Fliegerführer Afrika itd.; podporządkowany Fliegerkorps albo Fliegerdivision; w jednostkach myśliwskich – Jagdfliegerführer (Jafü).

Poziom taktyczny:

Geschwader – samodzielny oddział taktyczny, składający się ze sztabu oraz 3 Gruppe (w czasie wojny niekiedy dodawano 4); dowódca posiadał tytuł Kommodore; jego sztab zwykle obejmował adiutanta, oficera operacyjnego, technicznego, medycznego, wywiadu, nawigacyjnego oraz odpowiedzialnego za łączność.

Gruppe – podstawowa jednostka taktyczna z punktu widzenia operacyjnego i administracyjnego, składająca się ze sztabu oraz 3 Staffel; dowódca posiadał tytuł Kommandeur; jego sztab zwykle obejmował adiutanta, oficera technicznego i medycznego; były oznaczane przy pomocy liczb rzymskich, np. 1 Gruppe 300 Jagdgeschwader – I./Jg 300.

Staffel – pododdział taktyczny, składający się z 12 samolotów; dowódca posiadał tytuł Staffelkapitän.

Schwarm – pododdział taktyczny w jednostkach myśliwskich, złożony z 4 samolotów, podzielonych na 2 Rotte (Formacja czterech palców).

Kette – pododdział taktyczny w jednostkach bombowców, złożony z 3 samolotów.

Jednostki naziemne

Jednostki strzelców spadochronowych:
1 Armia Spadochronowa
Korpus Spadochronowo-Pancerny Hermann Göring (Fallschirm-Panzer-Korps Hermann Göring)
I Korpus Spadochronowy
II Korpus Spadochronowy
Jednostki polowe:
I Korpus Polowy Luftwaffe
II Korpus Polowy Luftwaffe
III Korpus Polowy Luftwaffe
IV Korpus Polowy Luftwaffe
Jednostki artylerii przeciwlotniczej:
I Korpus Flak
II Korpus Flak
III Korpus Flak
IV Korpus Flak
V Korpus Flak
VI Korpus Flak
Korpus Flak do zadań specjalnych
Jednostki łączności – Luftnachrichtentruppen – zajmowały się oprócz łączności, także obsługą stacji radarowych (Flugmeldemessstellungen) oraz stacji naprowadzania samolotów – system nawigacyjny Y – (Jägerleitstellungen); najwyższą jednostką organizacyjną był pułk (regiment); funkcjonowały na 3 poziomach:
technicznym – badania, rozwój, produkcja wyposażenia radiolokacyjnego i radiowego;
administracyjnym – Luftgau;
operacyjnym – Luftnachrichten-Regiment przydzielano Jagdkorps, Jagddivision, Jagdfliegerführer, a Luftnachrichten-Abteilung – Nachtjagdraumführer
Jednostki zabezpieczenia
Jednostki saperów
Jednostki zaopatrzenia
Szkoły

Administracja i zaopatrzenie

Podstawową jednostką były okręgi lotnicze Luftgau, obejmujące początkowo terytorium Rzeszy, a potem również krajów okupowanych. Odpowiedzialne były za kwestie administracyjne, szkolenie, zaopatrzenie i obronę naziemną.
Wyposażenie (do 1945)
Myśliwce

Lekkie myśliwce

Focke-Wulf Fw 190 – 18 000
Focke-Wulf Ta 152 – 43
Heinkel He 162 – 320
Messerschmitt Bf 109 – 30 000
Messerschmitt Me 163 – 370
Bachem Ba 349 – 36

Ciężkie myśliwce

Heinkel He 219 – 300
Messerschmitt Bf 110 – 6000
Messerschmitt Me 210 – 90
Messerschmitt Me 262 – 1430
Messerschmitt Me 410 – 1200
Dornier Do 335 – 37

Bombowce

Bombowce nurkujące i samoloty szturmowe

Junkers Ju 87 – 6000
Henschel Hs 123 – 220
Henschel Hs 129 – 800

Średnie bombowce

Arado Ar 234 – 210
Dornier Do 17 – 2000
Dornier Do 215 – 105
Dornier Do 217 – 1730
Heinkel He 111 – 6000
Junkers Ju 86 – 40
Junkers Ju 88 – 15 000
Junkers Ju 188 – 1200
Junkers Ju 288

Ciężkie bombowce

Focke-Wulf Fw 200 – 200
Heinkel He 177 – 1169
Junkers Ju 390 – 3

Samoloty rozpoznawcze

Fieseler Fi 156 Storch
Arado Ar 234
Blohm & Voss Bv 141
Focke-Wulf Fw 189
Focke-Wulf Fw 200
Henschel Hs 126
Junkers Ju 86 P
Junkers Ju 90
Junkers Ju 290

Transportowce

Samoloty transportowe

Arado Ar 232
Focke-Wulf Fw 200
Gotha Go 244
Junkers Ju 52
Junkers Ju 90
Junkers Ju 252
Junkers Ju 352
Messerschmitt Me 323 Gigant
Siebel Si 204
Siebel Fh 104

Szybowce

DFS 230
Junkers Ju 322
Gotha Go 242
Messerschmitt Me 321 Gigant

Samoloty specjalne

Heinkel He 111Z

Samoloty szkolne i łącznikowe

Arado Ar 96
Fieseler Fi 156 Storch
Focke-Wulf Fw 44
Focke-Wulf Fw 56
Gotha Go 145
Messerschmitt Bf 108
Bücker Bü 181
Klemm Kl 35

Samoloty Kriegsmarine

Wodnosamoloty

Arado Ar 196
Blohm & Voss Ha 139
Heinkel He 60
Heinkel He 114
Heinkel He 115

Łodzie latające

Blohm & Voss Bv 138
Blohm & Voss Bv 222
Dornier Do 18
Dornier Do 24
Dornier Do 26

Samoloty bojowe

Arado Ar 96 T
Arado Ar 197
Fieseler Fi 167
Henschel Hs 123
Junkers Ju 87 C
Messerschmitt Bf 109 T

Śmigłowce

Flettner Fl 265
Flettner Fl 282
Focke-Wulf Fw 61
Focke-Achgelis Fa 223

Wiatrakowce

Flettner Fl 185
Focke-Achgelis Fa 330

Czasy powojenne

Początkowo okupowane Niemcy używały samolotów do transportu rannych. Oficjalnie Luftwaffe rozwiązano ze względu na demilitaryzację. Przed odtworzeniem Luftwaffe funkcję niemieckich sił powietrznych pełniły dywizjony lotnictwa państw okupujących. Po wojnie w NRD i RFN utworzono nowe siły powietrzne. Ich rozwój był głównie podporządkowany zimnej wojnie. Zachodnie siły powietrzne zostały powołane do życia w roku 1955. Niemcy z obu stron Muru Berlińskiego wykorzystywali samoloty zaprojektowane przez obie strony zimnej wojny. W 1989 roku Luftwaffe składało się z 12 skrzydeł myśliwsko-bombowych (JBG) z 9 eskadrami Tornado, 4 eskadrami F-4F i 6 eskadrami Alpha Jetów, dwóch skrzydeł myśliwskich (JG) z 4 eskadrami F-4F oraz dwóch skrzydeł rozpoznawczych (AG) z 4 eskadrami RF-4E. Oprócz nich w barwach dwóch skrzydeł Bundesmarine latały cztery eskadry Tornado. Chociaż F-104 Starfighters przestały pełnić służbę w 1987, ostatnie egzemplarze latały w celu uzyskania nalotów w okresie przejściowym. Do 1989 roku zdemobilizowano dwie jednostki uzbrojone uprzednio w pociski balistyczne MGM-31A Pershing I[6]. W latach 1991–1996 110 ze 175 samolotów F-4F Phantom II przeszło modernizację Improved Combat Efficency (ICE), skupiającą się na wymianie awioniki, montażu radaru Hughes AN/APG-65 i integracji z pociskami AIM-120 AMRAAM, ostatnie Phantomy pożegnano 29 czerwca 2013[7]. W 2011 Luftwaffe posiadały około 24 baterii przeciwlotniczych systemu MIM-104 Patriot. W 2012 i 2013 wycofano dwa z trzech batalionów, które eksploatowały ten system, pozostawiając 14 baterii.

Jedyną zbrojną akcją Luftwaffe po wojnie była przeprowadzona w roku 1999 operacja w Kosowie. Samoloty NATO bombardowały Serbię, a niemieckie maszyny zwiadu elektronicznego zapewniały im bezpieczeństwo. Mimo że siły Luftwaffe nikogo nie zabiły, użycie ich w konflikcie wywołało w RFN spore kontrowersje[potrzebny przypis].

W 2004 Luftwaffe odstąpiła Polsce 23 samoloty MiG-29 za symboliczne 1 € (za sztukę). Fizycznie przekazano tylko 22 sztuki, jedną pozostawiono w RFN jako pomnik. Były to ostatnie z samolotów tego typu, które zachowały się do tego czasu po armii byłej NRD.

W 2004 roku wprowadzony do służby został samolot Eurofighter Typhoon. Zamówiono ogółem 180 sztuk z czego pierwsze 44 otrzymano do 2006 roku, a kolejne 65 do 2010 i 2015. Ich zadaniem było zastąpienie samolotów F-4 Phantom II[8].

Judas Priest
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł od 2012-08 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł.
Należy dodać przypisy do treści niemających odnośników do wiarygodnych źródeł.
(Dodanie listy źródeł bibliograficznych lub linków zewnętrznych nie jest wystarczające).
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.
Judas Priest
Ilustracja
Judas Priest, 2 sierpnia 2018
Rok założenia

1969
Pochodzenie

Birmingham, West Midlands, Anglia, Wielka Brytania
Gatunek

heavy metal[1]
hard rock[1]
NWoBHM[1]
Aktywność

od 1969
Wydawnictwo

Sony, Epic, Columbia
Powiązania

Trapeze, Fight, Lord Lucifer, Hiroshima, Shave 'em Dry, The Flying Hat Band, Halford, 2wo, Racer X, Iced Earth, Al Atkins, Beyond Fear, Yngwie Malmsteen
Skład
Ian Hill
Rob Halford
Glenn Tipton
Scott Travis
Richie Faulkner
Byli członkowie
K.K. Downing
Al Atking
John Ellis
Alan Moore
Chris Campbell
John Hinch
Simon Phillips
Les Binks
Dave Holand
Tim „Ripper” Owens
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Judas Priest – brytyjska grupa heavymetalowa założona w 1969 roku w Birmingham (hrabstwo West Midlands) w Anglii[2], znana głównie z dwóch gitar prowadzących i dysponującego bardzo dużą skalą głosu wokalisty. Nakład ze sprzedaży formatów wydawniczych zespołu sięgnął liczby 50 milionów albumów na całym świecie[3][4][5].

Po początkowych problemach z wytwórnią i wielu zmianach w składzie, grupa osiągnęła znaczny komercyjny sukces w latach 80. i stała się silną inspiracją dla muzyków New Wave of British Heavy Metal i thrashmetalowców. W roku 1989 członkowie zostali oskarżeni o umieszczanie w tekstach utworów przekazów podprogowych, które miały być przyczyną samobójstwa dwóch młodych ludzi, jednakże zostali uniewinnieni[6].

Skład zespołu często ulegał zmianie, wliczając w to liczne zmiany perkusisty w latach 70. i chwilowe odejście wokalisty Roba Halforda na początku lat 90. W 2011 zespół rozpoczął pożegnalne, światowe tournée oraz ogłosił, że nowego albumu należy oczekiwać pod koniec 2012 roku, jednak na początku lipca, gitarzysta, Richie Faulkner powiedział, że premiery należy oczekiwać na początku 2013 roku[7]. Siedemnasty album studyjny grupy Redeemer of Souls, miał premierę w lipcu 2014[8], a ostatni Firepower w 2018 roku.

Zespół uważany jest za jeden z najważniejszych w kulturze heavymetalowej, nazywani często – „Metal Gods” („Bogowie Metalu”). Koncerty, na których Halford często wjeżdżał na scenę Harleyem oraz jego ubiór, przeszły do historii heavy metalu.

W 2022 zespół został wprowadzony do Rock and Roll Hall of Fame[9].
Spis treści

1 Historia
1.1 Początki (1969–1974)
1.2 Rocka Rolla (1974–1975)
1.3 Sad Wings of Destiny (1975–1977)
1.4 Lata Les Binksa (1977–1979)
1.5 Komercyjny sukces (1979–1991)
1.5.1 Proces o komunikaty podprogowe
1.5.2 Odejście Halforda (1991–1992)
1.6 Tim Owens (1996–2003)
1.7 Zjednoczenie (2003–2006)
1.7.1 VH1 Rock Honors
1.8 Nostradamus (2008–2010)
1.9 Epitaph World Tour (2010–2011)
1.10 Redeemer of Souls (2011-2015)
1.11 Firepower (2015-obecnie)
2 W grach komputerowych
3 Styl i wpływ
3.1 Wpływ na gatunek
4 Trasy koncertowe
5 Muzycy
5.1 Obecny skład zespołu
5.2 Byli członkowie zespołu
5.3 Muzycy sesyjni
6 Dyskografia
6.1 Albumy studyjne
6.2 Albumy koncertowe
6.3 Albumy kompilacyjne
6.4 Tribute albumy
7 Wideografia
8 Nagrody i wyróżnienia
9 Przypisy
10 Linki zewnętrzne

Historia
Początki (1969–1974)

K.K. Downing, Ian Hill i John Ellis znali się od wczesnych lat, dorastając i chodząc do szkoły Churchfields w West Bromwich. Downing i Hill stali się bliskimi przyjaciółmi, gdyż dzielili podobne muzyczne gusta (Jimi Hendrix[10], The Who, Cream, The Yardbirds) i uczyli się gry na instrumentach. Zespół został utworzony w październiku 1970 roku w Birmingham, West Midlands, w Anglii po rozwiązaniu lokalnego zespołu Judas Priest (zaczerpnięte z piosenki Boba Dylana The Ballad of Frankie Lee and Judas Priest[11]).

Oryginalne Judas Priest zostało utworzone we wrześniu 1969 roku przez Ala Atkinsa (śpiew), gitarzystę Erniego Chatawaya, basistę Bruno Stapenhilla i perkusistę Johna Partridge’a. Stappenhill wymyślił nazwę Judas Priest i w jego domu odbywały się próby. Zespół zagrał swój pierwszy koncert 25 listopada 1969 r. w Hotelu „The George” w Walsall, a następnie koncertował w Szkocji i grudniu 1969 i styczniu 1970 r. Grupa rozpadła się w kwietniu 1970 r. po ostatnim koncercie 20 kwietnia 1970 r. w centrum młodzieży w Cannock. W kościele Św. Jakuba w Wednesbury, niedaleko West Bromwich Atkins spotkał następny skład Judas Priest – gitarzystę Kenny’ego Downinga, basistę Iana „Skull” („Czaszkę”) Hilla i perkusistę Johna Ellisa. Mieli oni własny zespół nazwany Freight (Ładunek), w którym grali od kwietnia 1970 r. Zespół poszukiwał wokalisty i został nim Al Atkins, który zaproponował nazwę swojego wcześniejszego zespołu – Judas Priest. Próby odbywały się w domu przybranej matki Atkinsa. Judas Priest z nowym składem zagrał swój pierwszy koncert 16 marca 1971 r. w St John’s Hall w Essington.

Z Downingiem będącym liderem, zespół eliminował wpływy bluesa na rzecz hard rocka. Kwartet grywał w okolicy Birmingham i sąsiadujących terenach z wieloma perkusistami do 1974 r., czasem supportując takie zespoły jak Budgie, Thin Lizzy i Trapeze. Ostatecznie trudności finansowe i problemy w zarządzaniu doprowadziły do odejścia z zespołu Alana Atkinsa i perkusisty Alana Moore’a w maju 1973 r.

W tym samym czasie Ian Hill chodził z dziewczyną mieszkającą niedaleko miasta Walsall, która zaproponowała, by jej brata, Roba Halforda, wziąć pod uwagę przy szukaniu wokalisty. Halford dołączył do zespołu wraz z perkusistą Johnem Hinchem z ich wcześniejszego zespołu, Hiroshima. Ten skład koncertował po Wielkiej Brytanii, często supportując Budgie i zagrał kilka koncertów w Norwegii i Niemczech.
(1969–1970)

Al Atkins – śpiew
Ernie Chataway – gitara
Bruno Stapenhill – gitara basowa
John Pattridge – perkusja

(1970)

Al Atkins – śpiew
K.K. Downing – gitara
Ian Hill – gitara basowa
John Ellis – perkusja

(1971)

Al Atkins – śpiew
K.K. Downing – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Alan Moore – perkusja

(1971–1973)

Al Atkins – śpiew
K. K. Downing – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Chris Campbell – perkusja

(1973–1974)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Ian Hill – gitara basowa
John Hinch – perkusja

(1974–1975)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara, klawisze, śpiew towarzyszący
Ian Hill – gitara basowa
John Hinch – perkusja

(1975–1976)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara, klawisze
Ian Hill – gitara basowa
Alan Moore – perkusja

(1977)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara, klawisze
Ian Hill – gitara basowa

razem z

Simon Phillips – perkusja na Sin After Sin (muzyk sesyjny)

(1977–1979)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara, śpiew towarzyszący
Ian Hill – gitara basowa
Les Binks – perkusja

(1979–1989)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Dave Holland – perkusja

(1989–1993)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Scott Travis – perkusja

(1993–1996)

K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Scott Travis – perkusja

(1996–2003)

Tim Owens – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Scott Travis – perkusja

(2003–2011)

Rob Halford – śpiew
K.K. Downing – gitara
Glenn Tipton – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Scott Travis – perkusja

(2011-)

Rob Halford – śpiew
Richie Faulkner – gitara
Glenn Tipton – gitara
Ian Hill – gitara basowa
Scott Travis – perkusja

Rocka Rolla (1974–1975)

Przed nagraniem pierwszego albumu, wytwórnia zaproponowała, aby przyjęli dodatkowego muzyka do składu zespołu. Jako że Downing nie chciał przyjmować keyboardzisty ani trębacza do zespołu, więc przyjął jeszcze jednego gitarzystę, Glenna Tiptona w kwietniu 1974 r. z pochodzącego ze Stafford zespołu Flying Had Band. W czerwcu 1974 r. zespół wydał swój debiutancki singiel Rocka Rolla, a miesiąc później album o tej samej nazwie.

Problemy techniczne podczas nagrywania przyczyniły się do złej jakości nagrań na płycie. Producent Rodger Bain, którego CV zawiera pierwsze trzy albumy Black Sabbath i pierwszy album Budgie zdominował produkcję i wykonał decyzje, których zespół nie zaakceptował. Bain postanowił także, by nie dodawać ulubionych piosenek fanów takich jak Tyrant, Genocide i The Ripper w wersjach live oraz skrócił piosenkę Caviar and Meths z początkowych 10 do 2 minut.
Sad Wings of Destiny (1975–1977)
K.K. Downing i Glenn Tipton, podczas występu na Velódromo de Anoeta w San Sebastián w Hiszpanii w 1984

Zespół bardziej uczestniczył w produkcji w ich następnym albumie, nagrywanym od stycznia do lutego 1976 r. i wybrali producentów sami. Rezultat, Sad Wings of Destiny, zawierający trochę starego, nieużytego materiału i legendarne Victim of Changes, piosenki powstałej z połączenia Whiskey Woman, napisanej w czasach Ala Atkinsa i Red Light Lady, napisanej przez Halforda w jego poprzednim zespole, Hiroshima. Ten album i występ w 1975 na Reading Festival poszerzył zainteresowanie zespołem i powiększył liczbę fanów.
Lata Les Binksa (1977–1979)

W roku 1977 kontrakt z wytwórnią Gull Records zakończył się i producentem Sin After Sin, pierwszego albumu nagrywanego z nową wytwórnią, Columbia Records został były basista Deep Purple, Roger Glover. Zespół wynajął sesyjnego perkusistę Simona Phillipsa do nagrań. W następującej po wydaniu trasie koncertowej uczestniczył Les (James Leslie) Binks. Po zakończeniu trasy, muzycy Judas Priest zaproponowali mu pozostanie w zespole. W roku 1978 razem nagrali album Stained Class i Killing Machine, wydany w Ameryce jako Hell Bent for Leather. Binks, który napisał Beyond the Realms of Death, był utalentowanym i wykwalifikowanym perkusistą, który polepszył i doszlifował brzmienie zespołu. Binks grał również na Unleashed in the East, które zostało nagrane na żywo w Japonii, podczas trasy koncertowej promującej Killing Machine. Porównując z nagraniami z Killing Machine na Unleashed in the East, piosenki były krótsze, dzięki temu nie wyzbywając się ciężkiego metalowego grania zespół stawał się bardziej popularny.
Komercyjny sukces (1979–1991)

Po sukcesie Killing Machine wydany został album z promującej trasy koncertowej zatytułowany Unleashed in the East. Był to pierwszy z wielu albumów Judas Priest, który w Stanach Zjednoczonych otrzymał status platynowej płyty. W tym samym czasie zaczęto krytykować zespół za poprawki i używanie dubbingu w wersjach live[12].

Po odejsciu Les Binksa, jego miejsce zajął Dave Holland z zespołu Trapeze. Z tym składem, Judas Priest nagrali 6 albumów studyjnych i jeden live. Płyty te były przyjmowane bardzo różnie, a ich styl znacznie się zmieniał.

W 1980 został wydany album British Steel. Utwory na płycie były krótsze i bardziej chwytliwe, ale zachowywały mocny, metalowy styl. Piosenki takie jak United, Breaking the Law i Living After Midnight były często odtwarzane w radiu. Następny album Point of Entry stworzony w podobnym stylu nie został aż tak doceniony przez krytyków. Jednakże promująca go trasa koncertowa okazała się sukcesem, szczególnie doceniono nowe wykonania utworów Solar Angels i Heading Out to the Highway.
K.K. Downing, Rob Halford i Glenn Tipton w trakcie koncertu

W 1982 roku wydany został album Screaming for Vengeance zawierający piosenkę You’ve Got Another Thing Comin', która była masowo odtwarzana w największych amerykańskich stacjach radiowych. Piosenki Electric Eye i Riding on the Wind stały się bardzo popularnymi utworami granymi na koncertach. Utwór (Take These) Chains został wydany jako singiel i był bardzo często odtwarzany w amerykańskim radio. Płyta ta zdobyła w Ameryce status podwójnej platynowej płyty[13]. Płyta została uznana za jedno z największych dokonań zespołu, jak i dzieł heavymetalowych w ogóle.

Defenders of the Faith zostało wydane w 1984 roku. Mimo iż album był bardziej progresywny niż wcześniejsze albumy, część krytyków nazwało go '„Screaming for Vengeance II” ze względu na podobieństwo do poprzedniego albumu.

13 lipca 1985 r., Judas Priest, razem z Black Sabbath i innymi wykonawcami, zagrali na Live Aid. Zespół zagrał na stadionie JFK w Filadelfii. Grupa zagrała tam Living After Midnight, The Green Manalishi (With The Two-Pronged Crown) i (You’ve Got) Another Thing Comin'.

Turbo zostało wydane w kwietniu 1986 roku, pierwotnie planowane jako dwupłytowy album – Twin Turbos. Zespół przyjął bardziej kolorowy wygląd sceniczny, a ich muzyka stała się bardziej popularna dzięki dodaniu syntetyzatorów gitarowych. Album również zdobył status platynowej płyty i miał bardzo udaną trasę promującą. Następny album live nagrany w trasie, nazwany Priest…Live! został wydany rok później. Na płycie znalazły się ulubione utwory fanów, wydane w latach 80.

Krótkometrażowy film dokumentalny Heavy Metal Parking Lot, stworzony przez Jeffa Krulika i Johna Heyna w 1986 roku pokazywał fanów heavy metalu czekających 31 maja 1986 roku na koncert Judas Priest w Capital Centre w Landover w stanie Maryland.

W maju 1988 wydany został album Ram It Down, zawierający kilka przerobionych piosenek, które nie znalazły się na Turbo i kilka zupełnie nowych. Recenzent nazwał Ram It Down „stylistyczną ewolucją”, który wynikał „…próba uwolnienia się od syntetyzatorów… i powrót do tradycyjnego metalu z dni ich gasnącego blasku”. Recenzent twierdził, że album pokazał „…jak bardzo do tyłu byli… thrashmetalowcy, którzy mieli ogromny wpływ” we wcześniejszych latach. W roku 1989 Dave Holland opuścił zespół. W 1990 roku do zespołu dołączył były perkusista Racer X, Scott Travis, który niedługo później nagrał z zespołem nowy album. Painkiller był powrotem do tradycyjnego, jednak szybszego i ostrzejszego metalu z początku lat 80. Okrzyknięty przez krytyków i fanów, jako najlepszy album Judas Priest i jako jeden z najlepszych albumów metalowych wszech czasów. Poza piosenką A Touch of Evil w żadnym utworze nie został użyty syntetyzator. W czasie trasy koncertowej zespół wystąpił z takimi zespołami jak Megadeth, Pantera, Sepultura, Testament jako supporty i zakończył się na Rock in Rio w Brazylii przed ponad 100 tys. fanów.
Judas Priest na koncercie Summerfest w Milwaukee w stanie Wisconsin

Częścią występu scenicznego Judas Priest bardzo często był wjazd Roba Halfoda na scenę na Harleyu, ubranego w motocyklowe skóry i okulary przeciwsłoneczne. W czasie występu w Toronto w czerwcu 1991 roku, Halford został ciężko ranny, gdyż w czasie wjazdu uderzył w podwyższenie dla perkusisty, które zostało zasłonięte przez mgłę, stworzoną na potrzeby występu. Występ został opóźniony, jednak Halford postanowił zagrać cały koncert przed pojechaniem do szpitala. Hill później zauważył, że musiał bardzo cierpieć. W 2007 roku w czasie wywiadu Rob twierdził, że wypadek nie miał nic wspólnego z jego odejściem z zespołu.
Proces o komunikaty podprogowe

Latem 1990 roku zespół zaangażował się w postępowanie cywilne, gdyż zostali oskarżeni o spowodowanie samookaleczenia za pomocą broni palnej w 1985 roku 20-letniego Jamesa Vance’a i 18-letniego Raymonda Belknapa w Sparks w stanie Nevada[14]. 23 grudnia 1985 r. Vance i Belknap, po kilku godzinach picia piwa, palenia marihuany i rzekomego słuchania Judas Priest poszli na plac zabaw kościoła w Sparks z 12 kalibrową strzelbą, by popełnić samobójstwo. Belknap pierwszy strzelił sobie w podbródek i zmarł tuż po naciśnięciu spustu. Vance strzelił w siebie, przeżył, lecz zniekształcił sobie twarz[6].

Rodzice chłopców i zespół prawników stwierdzili, że w tekście piosenki Better By You, Better Than Me z albumu Stained Class ukryty jest podprogowy komunikat „do it” („zrób to”). Utrzymywali, że polecenie w piosence wywołało próbę samobójczą[14]. Proces trwał od 16 lipca do 24 sierpnia 1990 i został oddalony[14]. Jeden ze świadków obrony, Dr Timothy E. Moore, napisał artykuł dla amerykańskiego magazynu Skeptical Inquirer, dokumentując proces[14].

Proces został uwzględniony także w dokumentalnym filmie z 1991 roku pt. Dream Deceivers: The Story Behind James Vance Vs. Judas Priest. W filmie Halford skomentował, że gdyby chcieli umieszczać komunikaty podprogowe w tekstach, to zabijanie swoich fanów byłoby bezsensowne i woleliby umieścić wiadomość „kupuj więcej naszych nagrań”. Odnośnie do stwierdzenia, że komunikat „zrób to” nawołuje do samobójstwa, Halford podkreślił, że „zrób to” nie jest adresowane do niczego konkretnego.
Odejście Halforda (1991–1992)

Po zakończeniu trasy koncertowej promującego Painkiller w 1991, Halford odszedł z Judas Priest. We wrześniu 1991 r. zaczęło dochodzić do spięć między członkami zespołu. Halford założył własny thrashmetalowy zespół Fight, w którym sesyjnym perkusistą był Scott Travis. Halford przyznał, że zainspirowany Panterą chciał poznać nowe muzyczne terytorium, a z powodu zobowiązań w umowie opuścił Judas Priest w maju 1992 r.

Halford współpracował z Judas Priest nad albumem kompilacyjnym zatytułowanym Metal Works '73-'93 stworzonego, by uczcić ich dwudziestą rocznicę. Pojawił się również w filmie o tym samym tytule, który dokumentował ich dokonania i w którym pierwszy raz oficjalnie ogłoszono jego odejście z grupy.

W wywiadzie dla MTV w roku 1998, Halford ujawnił swoją homoseksualność, co było lekkim zaskoczeniem dla fanów i członków zespołu, którzy go wcześniej wspierali i nie chcieli, aby to ujawnił, argumentując to pragnieniem ochrony wizerunku jego, jak i zespołu.
Tim Owens (1996–2003)

Tim „Ripper” Owens, który wcześniej śpiewał w tribute bandzie „British Steel”, bo tak nazywał się zespół swoją nazwę zawdzięcza tytułowi jednej z najbardziej znanych płyt zespołu, został nowym wokalistą Judas Priest w roku 1996[15]. Nagrał z Judas Priest dwa albumy studyjne, Jugulator i Demolition oraz dwa dwupłytowe albumy live '98 Live Meltdown i Live in London, którego później została wydana wersja DVD. Mimo że Jugulator sprzedawał się dość dobrze, dostawał różne oceny i tylko jedna piosenka, legendarne Cathedral Spires została bardzo dobrze odebrana przez fanów i stała się najbardziej popularną piosenką Owensa. Demolition wydane w 2001 roku było wielkim rozczarowaniem i mimo kilku dobrych utworów, szybko zostało zapomniane.

W tym okresie początek kariery solowej rozpoczął też gitarzysta Glenn Tipton (on jednak nie odszedł z zespołu), wydając solowy i bardzo dobrze odebrany album Baptizm of Fire, który nagrał z takimi sławami jak Cozy Powell czy John Entwistle.
Zjednoczenie (2003–2006)
Judas Priest podczas koncertu 2 października 2005 roku w Moline w stanie Illinois

Po jedenastu latach osobno, w wyniku stałych próśb o zjednoczenie, Judas Priest i Rob Halford oświadczyli, że Rob ponownie dołączy do Judas Priest w lipcu 2003 roku (mimo że wcześniej Halford upierał się, „że nigdy tego nie zrobi”[16]). Z tej okazji zespół wydał box set Metalogy, zespół ruszył również w tournée po Europie i byli jedną z ważnych gwiazd na Ozzfest w 2004 roku, a ich występ był przez większość amerykańskich mediów nazwany najważniejszym. Judas Priest i „Ripper” Owens rozstali się w przyjaźni. Po odejściu z zespołu, Tim Owens dołączył do Iced Earth.

Nowy album studyjny, Angel of Retribution, został wydany 1 marca 2005 roku przez Sony Music/Epic Records i osiągnął komercyjny sukces. Po wydaniu rozpoczęła się supportująca trasa koncertowa, która również była sporym sukcesem.

Przed premierą nowego albumu Halford przestał pisać teksty dla swojego solowego projektu, a po trasie koncertowej w lipcu 2006 r. ogłosił, że zamierza stworzyć swoją własną wytwórnie, nazwaną Metal God Entertainment, gdzie będzie wydawał wszystkie swoje solowe płyty na własną rękę. W listopadzie 2006 r. zremasterował swoje wcześniejsze albumy i wydał ekskluzywnie poprzez iTunes Store. Dwa nowe utwory nagrane dla czwartej płyty, Forgotten Generation i Drop Out, również zostały wydane w iTunes Store.
VH1 Rock Honors

Wraz z KISS, Queen i Def Leppard, Judas Priest zostało inauguracyjne odznaczone w „VH1 Rock Honors”. Ceremonia miała miejsce 26 maja 2006 roku w Las Vegas, w Nevadzie i została wyemitowana 31 maja 2006 roku. Ich występ był poprzedzony występem zespołu Godsmack, który zagrał mieszankę Electric Eye / Victim of Changes / Hell Bent for Leather, czyli jednych z najbardziej docenianych utworów, Judas Priest zagrał natomiast Breaking the Law, The Green Manalishi (With The Two-Pronged Crown) i You’ve Got Another Thing Comin', przed którego wykonaniem Halford wjechał na scenę na Harleyu.
Nostradamus (2008–2010)

W wywiadzie dla MTV.com w czerwcu 2006 roku, frontman Rob Halford, powiedział w odniesieniu do nowego albumu grupy, że będzie to concept album o 16-wiecznym francuskim pisarzu Nostradamusie, „Nostradamus jest bardzo metalowy, prawda? Był alchemikiem, jak i jasnowidzem – osobą z nadzwyczajnym talentem. Jego pasjonujące życie było pełne prób i utrapień, i radości, i smutku. Jest bardzo ludzką postacią i znanym na świecie indywidualistą. Możesz wziąć jego imię i przetłumaczyć je na dowolny język na świecie i każdy go zna i to jest ważne, ponieważ mamy tu do czynienia z odbiorcami na całym świecie.”[17] Poza tworzeniem zupełnie nowego lirycznego gruntu dla zespołu, album zawiera także wiele muzycznych elementów, które mogą zaskoczyć fanów. „Będzie zawierał wiele głębi”, powiedział Halford. „Będzie masa elementów symfonicznych. Możemy to zagrać z orkiestrą i nie będzie to przesada. Momentami być może użyjemy ogromnego chóru, a keyboard będzie bardziej słyszalny, mimo że wcześniej był rzadko słyszalny.”[17] Nostradamus został wydany w czerwcu 2008, a zespół rozpoczął trasę koncertową w tym samym miesiącu.

Na początku lutego 2009 roku, zespół wstąpił w szeregi zespołów przeciwstawiających się przeciwko kupowaniu biletów i potem sprzedawaniu ich przez tzw. „koników” tuż przed koncertami, zespół potępił te praktyki, gdyż bilety były sprzedawane znacznie powyżej ich wartości nominalnej i zachęcił fanów do kupowania biletów z oficjalnych źródeł[18]. W tym samym miesiącu, Judas Priest kontynuowali swoją trasę koncertową, przynosząc ich „Priest Feast” („ucztę kapłana”, wraz z gościnnymi występami Megadeth i Testament), w wielu miejscach w Anglii, Walii, Szkocji i Irlandii w lutym i marcu 2009 roku. Stamtąd „uczta” przeniosła się do Szwecji. W marcu Judas Priest występowali w Portugalii, w której nie byli od 2005 roku. Trasa koncertowa została kontynuowana w Mediolanie we Włoszech, a potem w Paryżu, we Francji, gdzie Halford ostatni raz wystąpił z Judas Priest w 1991 roku.

Od czerwca do sierpnia 2009 roku, Judas Priest były w trasie mającej uczcić 30 rocznicę wydania British Steel; album był na każdym koncercie wykonywany cały wraz z utworami z innych płyt. Judas Priest w trasie miało być wraz z Davidem Coverdalem i grupą Whitesnake. Niestety, Whitesnake musiałoby pozostawić swoją nieukończoną trasę po koncercie 11 sierpnia 2009 w Denver w stanie Kolorado, natomiast piosenkarz David Coverdale zachorował na poważną infekcję gardła i musiał przestać śpiewać, by uniknąć całkowitego uszkodzenia jego strun głosowych[19][20].

14 lipca 2009 roku, Judas Priest wydali nowy album live, A Touch of Evil: Live[21] zawierający 11 poprzednio nie wydanych utworów z tras koncertowych z lat 2005 i 2008. Wykonanie Dissident Aggressor wygrało w 2010 Nagrodę Grammy za najlepsze metalowe wykonanie[22].

W maju 2010 roku Halford powiedział, że zespołowi zaoferowano gwiazdę w Hollywoodzkiej Alei Sławy, ale „my nigdy tam nie byliśmy w momencie, kiedy oni chcieli zrobić ceremonię”. Wyjawił również, że trasa Nostradamusa jest rozważana: „Byliśmy ostatnio w Hollywood, by spotkać się z producentami i agentami, więc jak widać wiele rzeczy dzieje się za kulisami”[23].

Electric Eye, zostało użyte w pierwotnej wersji Toy Story 3, ale zostało ostatecznie zastąpione przez inny utwór[24].
Epitaph World Tour (2010–2011)

Judas Priest ogłosili 7 grudnia 2010 roku, że ich Epitaph World Tour będzie pożegnalną trasą zespołu i powinna się rozpocząć przed 2012 rokiem[25]. W styczniu 2011 r., w wywiadzie Halford powiedział o zbliżającej się „emeryturze” zespołu tak:

„Wiesz, myślę, że to już czas. Nie jesteśmy pierwszym zespołem, który chce zakończyć karierę, to jest punkt do jakiego każdy dochodzi w pewnym momencie i myślę, że powiemy jeszcze kilka rzeczy w przyszłym roku, więc najważniejszą rzeczą jest prosić o nie myślenie o tym jako o smutnej rzeczy, rozpocząć świętowanie i cieszyć się, myśląc o wszystkich wielkich rzeczy jakie zrobiliśmy w Judas Priest”[26].

27 stycznia 2011 roku, Judas Priest było w trakcie pisana nowych tekstów, zespół powiedział również o planach na przyszłość: „…to bynajmniej nie koniec zespołu. W rzeczywistości, aktualnie piszemy nowe teksty, ale myślimy, że to będzie ostatnia tak ogromna, światowa trasa koncertowa.”[27] Mówiąc o nowym materiale, 26 maja na konferencji w Los Angeles, Glenn Tipton rzekł: „To dość różny materiał. Tak naprawdę, ten album jest bardziej sentymentalny. W pewnym sensie uważam, że to również może być nasz pożegnalny album choć może nie być ostatnim. Pewne hymny na płycie będą wyrazem naszego hołdu dla fanów.”[28]
Judas Priest występujące na Sauna Open Air Metal Festival w Tampere w czerwcu 2011 roku.

20 kwietnia 2011 ogłoszono, że K.K. Downing odszedł z zespołu i nie ukończy Epitaph World Tour. Downing powiedział o różnicach w zespole i zarządzaniu oraz o problemach w porozumiewaniu się z innymi członkami. Richie Faulkner, gitarzysta zespołu Lauren Harris, został zastępcą, a trasa Epitaph World Tour mogła się rozpocząć[29]. Odejście Downinga pozostawiło basistę Iana Hilla jako ostatniego założyciela zespołu.

25 maja 2011 roku, Judas Priest wystąpiło w finale 10 sezonu American Idol wraz z Jamesem Durbinem. Był to ich pierwszy występ zespołu bez K.K. Downinga. Grupa zagrała połączenie Living After Midnight z Breaking the Law[30].

7 czerwca 2011 roku zespół ogłosił, że późnym latem planowanie jest wydanie box setu Single Cuts, zawierającego kolekcję singli zespołu[31].

W czerwcu 2011 roku, w wywiadzie dla Billboard, Halford wyjaśnił, że on i Tipton „mają 12 albo 14 utworów całkowicie nakreślonych” na ich nowy album. Powiedział też, że cztery z nich zostały już nagrane i zmiksowane i planowana data premiery nowego albumu to 2012 rok[32].

13 września, Prieści ogłosili planowane wydanie nowego kompilacyjnego albumu, The Chosen Few, zbiór piosenek, wybrany przez różnych heavymetalowych muzyków[33].

Amerykański thrash-metalowy zespół Anthrax, nazwał jedną z piosenek w geście hołdu dla Judas Priest na ich albumie Worship Music, wydanym w 2011 roku[34].
Redeemer of Souls (2011-2015)

22 grudnia 2013 Judas Priest w swoich życzeniach bożonarodzeniowych oznajmili że zamierzają wydać kolejny album w 2014. 28 kwietnia udostępnili tytułowy utwór albumu, zdradzając jego nazwę Redeemer of Souls[35]. Album został wydany 8 lipca 2014 i spotkał się bardzo pozytywnym odbiorem fanów. Był to także ich pierwszy album który wbił się w 10 najlepiej sprzedających się albumów tego okresu w USA według The Billboard 200[36]. Wraz z premierą albumu ruszyła trasa The Redeemer of Souls Tour, która trwała od 1 października 2014 do 17 grudnia 2015. Owocem tej trasy był Battle Cry, szósty album koncertowy wydany 25 marca 2016[37]. Został on nagrany na Wacken Open Air Festival 1 sierpnia 2015.
Firepower (2015-obecnie)

Już w 2015 Ritchie Faulkner zdradził, że zespół chce rozpocząć nagrywanie nowego albumu studyjnego w 2016 roku. W styczniu w wywiadzie dla Ultimate Classic Rock na temat 30-lecia albumu Turbo, Rob Halford zdradził, że prace w studiu już trwają i album powinien być gotowy do połowy 2017[38]. Zespół odłożył jednak premierę albumu na 2018, przygotowując tym samym dużą trasę koncertową[39]. 4 stycznia 2018 pojawił się w sieci utwór Lightning Strike, zapowiadając tym samym album Firepower[40].

Po zapowiedzi Firepower Tour, 12 lutego 2018 ku rozczarowaniu fanów Glenn Tipton ogłosił, że stwierdzono u niego zespół parkinsona, co przekreśliło mu finalnie możliwość grania na gitarze (jego problemy zdrowotne z palcami trwały już od ponad 10 lat i wiele osób przewidywało, że przyjdzie moment, w którym nie będzie już w stanie grać)[41]. Na jego miejsce został wyznaczony Andy Sneap.

Album został wydany 9 marca 2018.
W grach komputerowych

W XXI wieku, nowe pokolenie zaczęło poznawać Judas Priest, dzięki używaniu ich muzyki w soundtrackach do gier. W 2001 Roku, w wydanej na koncsole PlayStation 2, grze Gran Turismo 3: A-Spec użyto piosenki Turbo Lover, w soundtrackach do wydanej na PC i Xboxa 360 gry Prey i wydanych w 2005 roku Guitar Hero i RoadKill użyto utworu You’ve Got Another Thing Comin', tak samo, jak w 2002 roku w Grand Theft Auto: Vice City, która gra w metalowej stacji V-Rock, w prequelu, wydanym w 2006 roku, Grand Theft Auto: Vice City Stories, jedną z piosenek granych w V-Rock było Electric Eye, RoadKill zawierał jeszcze Heading Out to the Highway, granej w klasycznie rockowej pseudo-stacji radiowej.

Guitar Hero Encore: Rocks the 80s zawierało Electric Eye razem z intro, The Hellion. 'W soundtracku Gran Turismo 4 znalazło się Freewheel Burning, które było również w grach Skate It i Skate 2. Breaking the Law zostało umieszczone w wydanej na PC, PS2 i Xboxa grze Scarface: Człowiek z blizną. 18 kwietnia 2008 roku Harmonix Music Systems ogłosiło, że pierwszym całym albumem możliwym do pobrania dla ich popularnej gry Rock Band będzie Screaming for Vengeance. Album można pobierać od 22 kwietnia dla Xboxa 360 i od 24 kwietnia dla PlayStation 3. Sequel, Rock Band 2, zawiera piosenkę Painkiller jako najtrudniejszy utwór dla wszystkich instrumentów w grze. W Guitar Hero: Metallica użyta została piosenka Hell Bent for Leather, a 14 lipca wydana została paczka zawierająca trzy piosenki Judas Priest w wersji live, Dissident Aggressor (z Sin After Sin), Eat Me Alive (z Defenders of the Faith) i Prophecy (z Nostradamus). Dla serii dostępny jest także album British Steel w wersji wydanej na 30 rocznicę, w której wszystkie piosenki są nagrane w wersji live. Guitar Hero: Smash Hits, które jest kompilacją poprzednich, ale zaktualizowanych utworów z serii Guitar Hero, zawiera utwór Electric Eye. Painkiller został użyty w Madden NFL 2010 i w Guitar Hero: Van Halen.

Utwory The Hellion i Screaming for Vengeance z albumu Screaming for Vengeance grane są na oficjalnej stronie gry Brütal Legend. Piosenki Battle Hymn, The Hellion/Electric Eye, Leather Rebel, One Shot at Glory i Painkiller są jednymi ze 108 utworów użytych w grze, a Painkiller był grany przy ostatniej klimatycznej walce z bossem. Rob Halford udzielał także głosu dla Generała Lionwhyte i Fire Barona, choppera Lionwhyte’a, który był wzorowany na Halfodzie. Dodatkowo gitarzysta Glenn Tipton, nagrał solówki dla głównego bohatera Brutal Legend, Eddiego Riggsa, a drugi gitarzysta, K.K. Downing dla dwóch głównych czarnych charakterów.

W Fallout 3 jest zbroja nazwana po piosence Leather Rebel, a jedna z postaci w serii Guilty Gear wzorowana jest na Judas Priest, Order Sol, a jego specjalna umiejętność nazwana jest po piosence All Guns Blazing.
Styl i wpływ

Judas Priest było jednym z pierwszych heavymetalowych zespołów, który wprowadził dwie gitary prowadzące, na których grali K.K. Downing i Glenn Tipton. Połączyli oni brzmienie gitar z unikalnym stylem wokalnym Roba Halforda, by stworzyć charakterystyczny heavyrockowy styl. Jest on często przywoływany przez wpływ na podgatunek rocka, heavy metal.

Wielu ludzi, wliczając w to wpływowych muzyków i wybitne hardrockowe i heavymetalowe zespoły, wierzy, że u podstaw czegoś, co można nazwać „czystym” heavy metalem są wczesne płyty Judas Priest: Sad Wings of Destiny (1976), Sin After Sin (1977) i Stained Class.

Zespół często grał szybciej niż większość grup rockowych tamtych czasów i wniósł bardziej „metalowy” dźwięk gitar. Piosenki wahały się od prostych i bezpośrednich (np. Starbreaker, White Heat, Red Hot), aż do uporządkowanych piosenek, zawierające fragmenty szybkie i głośne, jak i wolniejsze i łagodniejsze (np. Victim of Changes, Run of the Mill, Beyond the Realms of Death). Niektóre piosenki, jak np. Exciter z 1978 roku, były uznawane za przełomowe przez ich czystą srogość i szybkość; zespoły, które coverowały, nie licząc Motörhead, grały je w takim samym tempie. Inne utwory, jak Dissident Agressor, Sinner i Tyrant, były wtedy jednymi, z „najcięższych” piosenek, a dzisiaj są uważane za klasyczne metalowe utwory.

Album z 1978 roku, Killing Machine (w 1979 wydany w USA pod nazwą Hell Bent for Leather) pokazuje zmianę stylu na krótsze, ostrzejsze i bardziej amerykańskie piosenki. Kolejny album, British Steel (wydany 14 kwietnia 1980 r.), poszedł nawet bardziej w tym kierunku i był prawdopodobnie pierwszym albumem z popowymi „hakami”, nagranym w zwięzłej formie, dzięki której był lubiany przez stacje radiowe.

Kolejny album zespołu, Point of Entry (wydany 26 lutego 1981 r.) jest nieco trudniejszy do zdefiniowania, dźwięki są bardzo „surowe” (tzn. brzmienie manipulowane jest tylko minimalnie), a piosenki są bardziej nastrojowe i utrzymane w wolniejszym niż zwykle tempie. Jak przyznał gitarzysta Glenn Tipton, Point of Entry miał trudne zadanie utrzymania się, mimo wysoko ustawionej przez poprzednie albumy poprzeczki i nie udało mu się tego dokonać. Następny album, Screaming for Vengeance (wydany 17 lipca 1982 r.), który zawierał popularny radiowy hit, You’ve Got Another Thing Comin’, razem z kolejnym, Defenders of the Faith (wydany 4 stycznia 1984 r.) jeszcze raz ustawiły wysokie standardy w żywości i produkcji oraz kontynuowały wpływ Judas Priest na kształt heavymetalowego brzmienia. Turbo z 15 kwietnia 1986 wprowadził syntezator gitarowy do szablonu ich brzmienia.

Ram It Down (wydany w 1988 r.) był albumem zawierającym kilka porzuconych i przerobionych utworów z poprzedniego albumu, Turbo, łącznie z tytułowym utworem, album zdobył niewielką komercyjną popularność. Styl był cięższy niż materiał z Turbo, jednak cały czas zawierał syntezatorowe elementy, tak jak poprzednik.

Na Painkiller (1990), Judas Priest powróciło do bardziej bezpośredniego heavy metalu z bardziej technicznym i kontrabasowym stylem perkusji nowego członka zespołu, Scotta Travisa. Ten album stanowi jeden z najcięższych i najintensywniejszych albumów z dyskografii zespołu, na którym słychać charakterystyczny znak Halforda, a w niektórych utworach jego wysoko tonowy głos wzrasta do rozdzierającego uszy krzyku. Death metalowy zespół Death pochodzący z Florydy, scoverował tytułowy utwór na ich albumie The Sound of Perseverance, wydanym w 1998 roku.

Judas Priest wydało również dwa albumy z Timem ‘Ripperem’ Owensem po odejściu Halforda. Jugulator przedstawiał mroczniejsze brzmienie, a teksty skupiały się na surowszych tematach niż jakikolwiek inny album zespołu, wpływ na to miały zapożyczenia z thrash/death metalu. Po różnych opiniach o Jugulatorze, kolejny album, Demolition starał się dotrzeć, do każdego fana, łącząc w sobie Jugulatorowy styl riffów, nawiązania do Priestów z lat 80 i sporadycznie Nu metalowe dodatki takie jak quasi-rapping, próbki i przemysłowy styl beatów.

Angel of Retribution (2005), który był pierwszym albumem Roba Halforda od 1990 roku, przyczynił się do ożywienia klasycznego heavy metalu. Zawierał piosenki w klasycznym stylu zespołu, takie jak Judas Rising i Hellrider, jak i utwory łączące umiarkowane tempo, bardziej słyszalną perkusję i mniej słyszalne gitary (Worth Fighting For, Wheels of Fire), balladę (Angel) i legendarne Lochness trwające 13:28, który jest najdłuższym utworem grupy.

Najnowszy wpis w dyskografii Judas Priest, Nostradamus został wydany w czerwcu 2008 roku. Dwupłytowy album koncepcyjny opisuje życie XVI-wiecznego francuskiego proroka, Michaela de Nostredame. Na albumie przeważają heavymetalowe, wolne lub umiarkowanie wolne utwory, jednak w części utworów (zwłaszcza w tytułowej piosence) cały czas słychać charakterystyczne heavymetalowe brzmienie zespołu.
Wpływ na gatunek

Judas Priest miało wpływ na muzykę metalową od połowy lat 70, zarówno pośrednio, jak i bezpośrednio. Został nazwany 78 najważniejszym artystą wszech czasów przez VH1 w 2010 roku i drugim najważniejszym metalowym zespołem przez MTV (zaraz po Black Sabbath)[42]. Slayer uznał ich oddanie dla gatunku, wykonując cover Dissident Aggressor z Sin After Sin na swoim albumie South of Heaven.

Oprócz brzmienia, Judas Priest znani są również ze zrewolucjonizowania heavymetalowego ubioru. Rob Halford przybrał wizerunek macho, który dzisiaj znany jest jako styl hardcore metalowy/motocyklowy/S&M. Halford ubiera się tak od 1978 (co pokrywa się z wydaniem albumu Killing Machine), a reszta zespołu wraz z nim. Ten ubiór stał się filarem heavy metalu; wkrótce kilka innych zespołów, szczególnie grających NWoBHM i wczesne ruchy blackmetalowe również przejęły modę zaczętą przez Halforda. Spowodowało, to odrodzenie się metalu we wczesnych latach 80 i zrobiło popularnymi, zarówno w mainstreamie, jak i w undergroundzie. Nawet teraz, nie jest łatwo znaleźć metalowego artystę, który nie ma podobnego wizerunku scenicznego.

Ich popularność i status jednego z przykładowych i wpływowych heavymetalowych zespołów przyniosły im przydomek „Metal Gods” („Bogów Metalu”) od nazwy jednej z ich piosenek[43].
Trasy koncertowe

Judas Priest Tour 1969
The Return of the Priest Tour 1970–1971 (Pierwszy koncert trasy z Black Sabbath)
Whiskey Woman Tour 1972
Never Turn Your Back on a Friend Tour 1973 (Pierwsza trasa z Robem Halfordem, Judas Priest było supportem Budgie)
Gull Records Tour 1974 (Pierwsza trasa z Glennem Tiptonem, Judas Priest ponownie supportowało Budgie)
Rocka Rolla Tour 1974
Sad Wings of Destiny Tour 1975–1976
Sin After Sin Tour 1977
Stained Class Tour 1978
Hell Bent for Leather Tour 1978–1979
British Steel Tour 1980
World Wide Blitz Tour 1981
World Vengeance Tour 1982–1983
Metal Conqueror Tour 1984
Live Aid 1985
Fuel for Life Tour 1986
Mercenaries of Metal Tour 1988
Painkiller Tour 1990
Operation Rock 'N' Roll Tour 1991
Jugulator World Tour 1998
Demolition World Tour 2001–2002
Reunited Summer Tour 2004
Ozzfest Tour 2004
Retribution World Tour 2004–2005
2008/2009 World Tour 2008–2009
Epitaph World Tour 2011–2012
Redeemer of Souls Tour 2014–2015

Muzycy
Obecny skład zespołu

Rob Halford – śpiew (1973–1993; od 2003)
Glenn Tipton – gitara (od 1974)
Richie Faulkner – gitara (od 2011)
Ian Hill – gitara basowa (od 1969)
Scott Travis – perkusja (od 1989)

Byli członkowie zespołu

K.K. Downing – gitara (1969–2011)[44]
Al Atkins – śpiew (1970–1973)
John Ellis – perkusja (1970–1971)
Alan Moore – perkusja (1971–1972, 1975–1976)
Chris Campbell – perkusja (1972–1973)
John Hinch – perkusja (1973–1975)
Simon Phillips – perkusja (1977)
Les Binks – perkusja (1977–1979)
Dave Holland – perkusja (1979–1989)
Tim „Ripper” Owens – śpiew (1996–2003)

Muzycy sesyjni

Don Airey – keyboard, syntezator na Painkiller (1990 – utwór „A Touch of Evil”), Demolition (2001 – kilka utworów), Angel of Retribution (2005 – kilka utworów), Nostradamus (2008 – kilka utworów)
Jeff Martin – wokal wspierający na Turbo (1986 – utwór Wild Nights, Hot & Crazy Days)
Tom Allom – tłuczenie butelek po mleku i piwie na British Steel (1980 – utwór „Breaking the Law”)

Dyskografia
Albumy studyjne
Rok Tytuł Pozycja na liście Certyfikat
UK
[45] USA
[46] DEU
[47] CHE
[48] AUT
[49] NOR
[50] NLD
[51] SWE
[52] FIN
[53] FRA
[54] POL
[55]
1974 Rocka Rolla

Data: 6 września 1974
Wydawca: Gull Records

– – – – – – – – – – –

1976 Sad Wings of Destiny

Data: 23 marca 1976
Wydawca: Gull Records

– – – – – – – – – – –

1977 Sin After Sin

Data: 23 kwietnia 1977
Wydawca: Columbia Records

23 – – – – – – 49 – – –

USA: złota płyta[56]

1978 Stained Class

Data: 10 lutego 1978
Wydawca: Columbia Records

27 173 – – – – – – – – –

USA: złota płyta[56]

1978 Killing Machine/Hell Bent for Leather

Data: 9 października 1978
Wydawca: Columbia Records

32 128 – – – – – – – – –

USA: złota płyta[56]

1980 British Steel

Data: 14 kwietnia 1980
Wydawca: Columbia Records

4 34 59 82 – – – 20 46 – –

USA: platynowa płyta[56]
CAN: złota płyta[57]

1981 Point of Entry

Data: 26 lutego 1981
Wydawca: Columbia Records

14 39 – – – 32 – 14 – – –

USA: złota płyta[56]

1982 Screaming for Vengeance

Data: 17 lipca 1982
Wydawca: Columbia Records

11 17 75 – – 26 – 14 – – –

USA: 2x platynowa płyta[56]
CAN: platynowa płyta[57]

1984 Defenders of the Faith

Data: 4 stycznia 1984
Wydawca: Columbia Records

19 18 – 12 – 17 27 2 – – –

USA: platynowa płyta[56]
CAN: platynowa płyta[57]

1986 Turbo

Data: 15 kwietnia 1986
Wydawca: Columbia Records

33 17 – – – 13 57 10 – – –

USA: platynowa płyta[56]
CAN: platynowa płyta[57]

1988 Ram It Down

Data: 17 maja 1988
Wydawca: Columbia Records

24 31 – 8 14 5 25 5 – – –

USA: złota płyta[56]
CAN: złota płyta[57]

1990 Painkiller

Data: 3 września 1990
Wydawca: Columbia Records

26 26 – 14 22 19 – 19 – – –

USA: złota płyta[56]
CAN: złota płyta[57]

1997 Jugulator

Data: 28 października 1997
Wydawca: CMC International

– 82 9 43 34 – – 33 24 – –

2001 Demolition

Data: 31 lipca 2001
Wydawca: Atlantic Records

– 165 16 72 50 – – 55 – 72 –

2005 Angel of Retribution

Data: 28 lutego 2005
Wydawca: Epic Records

39 13 5 19 10 6 46 3 6 43 23

2008 Nostradamus

Data: 17 czerwca 2008
Wydawca: Epic Records

30 11 5 12 13 12 38 5 3 38 –

2014 Redeemer of Souls

Data: 15 lipca 2014
Wydawca: Epic Records

12 6 3 6 6 3 – 5 1 22 8

2018 Firepower

Data: 9 marca 2018
Wydawca: Epic Records

5 5 2 3 2 5 16 1 2 30 5

„–” pozycja nie była notowana.
Albumy koncertowe
Rok Tytuł Pozycja na liście Certyfikat
UK
[45] USA
[46] DEU
[47] CHE
[48] AUT
[49] NOR
[50] SWE
[52] FIN
[51]
1979 Unleashed in the East

Data: październik 1979
Wydawca: Columbia Records

10 70 – – – – – –

USA: platynowa płyta[56]

1987 Priest…Live!

Data: 21 czerwca 1987
Wydawca: Columbia Records

47 38 23 18 22 16 19 68

USA: złota płyta[56]
CAN: złota płyta[57]

1998 Live Meltdown

Data: 29 września 1998
Wydawca: SPV GmbH

– – 63 – – – – –

2003 Live in London

Data: 8 kwietnia 2003
Wydawca: SPV GmbH

– – 54 – – – – –

2009 A Touch of Evil: Live

Data: 14 lipca 2009
Wydawca: Sony Music

87 – – – – – – –

2010 British Steel – 30th Anniversary – Live

Data: 10 maja 2010
Wydawca: Sony Music

– – – – – – – –

„–” pozycja nie była notowana.
Albumy kompilacyjne
Rok Tytuł Pozycja na liście
UK
[45] USA
[46] DEU
[47] CHE
[48] SWE
[52] FIN
[53]
1993 Metal Works

Data: 18 maja 1993
Wydawca: Sony Music

37 155 50 40 – –
1998 The Best of Judas Priest: Living After Midnight

Data: 3 lutego 1998
Wydawca: Columbia Records

– – – – – –
2004 Metalogy

Data: 11 maja 2004
Wydawca: Columbia Records

– – – – – –
2006 The Essential Judas Priest

Data: 11 kwietnia 2006
Wydawca: Columbia Records

– – – – 21 23
2011 Single Cuts

Data: 22 sierpnia 2011
Wydawca: Columbia Records

– – – – – –
The Chosen Few

Data: 11 października 2011
Wydawca: Legacy/Sony

– – – – – –
2012 The Complete Albums Collection

Data: 12 czerwca 2012
Wydawca: Legacy/Sony

– – – – – –
„–” pozycja nie była notowana.
Tribute albumy
Rok Tytuł
1996 A Tribute to Judas Priest: Legends of Metal

Data: 23 września 1996
Wydawca: Century Media Records

Wideografia
Rok Tytuł Certyfikat
1983 Judas Priest Live (VHS)
1986 Fuel for Life (VHS)

USA: złota płyta[56]

1987 Priest…Live! (VHS)

USA: złota płyta[56]

1993 Metal Works '73–'93 (VHS)
2001 British Steel (VHS/DVD)
2002 Live in London (VHS/DVD)
2003 Electric Eye (DVD)

USA: platynowa płyta[56]

2005 Rising in the East (VHS/DVD)

USA: złota płyta[56]

2006 Live Vengeance '82 (DVD)
2010 British Steel – 30th Anniversary DVD (DVD)
2013 Epitaph (DVD/Blu-ray)
Nagrody i wyróżnienia
Rok Kategoria Tytułem Nagroda Nota Źródło
2005 Best Live Band Judas Priest Metal Hammer Golden Gods Awards Nominacja [58]
Best album Angel of Retribution Laur
2007 Hall of Fame Judas Priest Kerrang! Awards Laur [59]
2008 Best UK Band Metal Hammer Golden Gods Awards Nominacja [60]
2010 Best Metal Performance „Dissident Aggressor” Grammy Laur [61]
Best UK Band Judas Priest Metal Hammer Golden Gods Awards Nominacja [62]
2011 Icons Laur [63]
2015 Inspiration Award Kerrang! Awards Laur [64]
Przypisy

Judas Priest (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-02-11].
Judas Priest – biografia – RMFon.pl (pol.). [dostęp 2012-08-20].
Story Original Judas Priest [dostęp 2017-01-11].
Judas Priest Confirm UK Dates As Part Of Epitaph World Tour (ang.). [dostęp 2012-08-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (11 marca 2012)].
Glasgow SECC | Judas Priest Epitaph Tour 2011 (ang.). [dostęp 2012-08-20].
BLABBERMOUTH.NET – The JUDAS PRIEST Trial: 15 Years Later (ang.). [dostęp 2012-08-20].
Judas Priest pracuje nad nową płytą, możliwa premiera na początku 2013 r. | Death Magnetic (pol.). [dostęp 2012-08-20].
Judas Priest – Redeemer Of Souls(2014) (pol.). [dostęp 2017-04-06].
At last – Judas Priest will finally make it into the Rock And Roll Hall Of Fame (ang.). 2022-05-04. [dostęp 2022-05-06].
FORMER JUDAS PRIEST GUITARIST K.K. DOWNING ON THE INFLUENCE OF JIMI HENDRIX – „HE WAS THE FIRST PERSON WHERE I REALLY HEARD WHAT I WOULD CALL REAL HEAVY METAL” (ang.). bravewords.com, 2018-09-25. [dostęp 2021-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-03-03)].
AL ATKINS EX-SINGER IN JUDAS PRIEST – JUDAS PRIEST 1969–1973 (ang.). [dostęp 2012-08-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 września 2011)].
Unleashed in the East – Judas Priest (ang.). [dostęp 2012-08-20].
Screaming for Vengeance – Judas Priest (ang.). [dostęp 2012-08-20].
Scientific Consensus and Expert Testimony: Lessons from the Judas Priest Trial (ang.). [dostęp 2012-08-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (5 sierpnia 2009)].
The Story of Tim „Ripper” Owens – Popular Culture – Families.com (ang.). [dostęp 2012-08-20].
Interview with Rob Halford of Two (NY Rock) (ang.). [dostęp 2012-08-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (7 września 2012)].
Work On New Album Is ‘Going Incredibly Well’ (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Judas Priest Issues Warning About Ticket Prices (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Message from Judas Priest after US Tour (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Whitesnake tour announcement (ang.). [dostęp 2012-08-24].
JUDAS PRIEST UNLEASH NEW LIVE ALBUM, 'A TOUCH OF EVIL: LIVE’ (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Judas Priest win at the 52nd Annual Grammy Awards (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Rob Halford: Back To The Future (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Judas Priest In „Toy Story 3″? Almost. (ang.). [dostęp 2012-08-24].
JUDAS PRIEST Announces Farewell ‘Epitaph’ Tour (ang.). [dostęp 2012-08-24].
ROB HALFORD Doesn’t Want Fans To Be Sad About JUDAS PRIEST’s Upcoming Farewell Tour (ang.). [dostęp 2012-08-24].
JUDAS PRIEST Working On New Material (ang.). [dostęp 2012-08-24].
JUDAS PRIEST: More Video Footage Of Los Angeles Press Conference (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Judas Priest bez gitarzysty! – Metal – Muzyka w INTERIA.PL (pol.). [dostęp 2012-08-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (30 sierpnia 2014)].
K.K. DOWNING retirement Press Release (ang.). [dostęp 2012-08-24].
JUDAS PRIEST To Release ‘Single Cuts’ In August (ang.). [dostęp 2012-08-24].
JUDAS PRIEST Singer Says '12 Or 14' Songs Have Been ‘Completely Mapped Out’ For Next Album (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Judas Priest Announce New Compilation Album – Lars Ulrich, Ozzy Osbourne, Alice Cooper and more chose their favorite Priest songs for ‘The Chosen Few’ (ang.). [dostęp 2012-08-24].
‘Judas Priest’ na płycie Anthrax (pol.). [dostęp 2012-08-24].
Teraz Rock, Judas Priest: zapowiedź płyty i nowy utwór – Teraz Rock, http://www.terazrock.pl [dostęp 2018-03-02] (pol.).
JUDAS PRIEST Lands First-Ever Top 10 Album In U.S. With ‘Redeemer Of Souls’, „BLABBERMOUTH.NET”, 16 lipca 2014 [dostęp 2018-03-02] (ang.).
» “Bogowie Metalu” powracają! Koncertowy album Judas Priest – ‘ Battle Cry’ ukaże się 25 marca! Sony Music Poland, sonymusic.pl [dostęp 2018-03-02] [zarchiwizowane z adresu 2018-03-02] (ang.).
Judas Priest’s Rob Halford Recalls the ‘Tremendous’ Period That Fueled ‘Turbo’, Ultimate Classic Rock [dostęp 2018-03-02] (ang.).
Rob Halford: Judas Priest Reach ‘Final Moments’ of Recording Album, Promise 'Exciting 2018', Loudwire [dostęp 2018-03-02] (ang.).
Teraz Rock, Judas Priest udostępnia nowy utwór [WIDEO] – Teraz Rock, http://www.terazrock.pl [dostęp 2018-03-02] (pol.).
Laura Snapes, Judas Priest’s Glenn Tipton diagnosed with Parkinson’s disease, the Guardian, 12 lutego 2018 [dostęp 2018-03-02] (ang.).
MTVNews.com: The Greatest Metal Bands Of All Time (ang.). [dostęp 2012-08-24].
Essi Berelian: The Rough Guide to Heavy Metal. Rough Guides, 2005, s. 416. ISBN 1-84353-415-0.
Judas Priest bez gitarzysty!. [dostęp 2011-04-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-30)].
Judas Priest UK Albums Chart (ang.). http://www.officialcharts.com. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest Billboard Albums Chart (ang.). http://www.allmusic.com. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest/Longplay-Chartverfolgung (niem.). http://www.musicline.de. [dostęp 2014-05-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-02)].
Judas Priest/Longplay-Chartverfolgung (niem.). hitparade.ch. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest Austrian Albums Chart (ang.). austriancharts.at. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest Norwegian Albums Chart (ang.). norwegiancharts.com. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest Dutch Albums Chart (ang.). dutchcharts.nl. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest Swedish Albums Chart (ang.). swedishcharts.com. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest Finnish Albums Chart (ang.). finnishcharts.com. [dostęp 2014-05-01].
Judas Priest French Albums Chart (ang.). lescharts.com. [dostęp 2014-05-01].
OLiS – sprzedaż w okresie 28.02.2005 – 06.03.2005 (pol.). olis.onyx.pl. [dostęp 2014-05-01].
OLiS – sprzedaż w okresie 14.07.2014 – 20.07.2014 (pol.). olis.onyx.pl. [dostęp 2018-03-29].
OLiS – sprzedaż w okresie 09.03.2018 – 15.03.2018 (pol.). olis.onyx.pl. [dostęp 2018-03-29].
RIAA: Judas Priest (ang.). riaa.com. [dostęp 2014-05-01].
Music Canada: Judas Priest (ang.). http://www.musiccanada.com. [dostęp 2014-05-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-02)].
Metal Hammer Award Winners Announced (ang.). http://www.metalunderground.com. [dostęp 2015-08-16].
Alex Fletcher: Kerrang Awards 2007: The Winners (ang.). http://www.digitalspy.com. [dostęp 2016-01-29].
METAL HAMMER GOLDEN GODS 2008 Nominees Announced (ang.). http://www.blabbermouth.net. [dostęp 2015-08-16].
JUDAS PRIEST Wins GRAMMY For ‘Best Metal Performance’; Video Available (ang.). http://www.blabbermouth.net. [dostęp 2016-01-29].
METAL HAMMER GOLDEN GODS AWARDS NOMINEES 2010 (ang.). http://www.smnnews.com. [dostęp 2015-08-16].
Zach Shaw: ‘Metal Hammer Golden Gods’ Winners Revealed (ang.). http://www.metalinsider.net. [dostęp 2015-08-16].

THE RELENTLESS KERRANG! AWARDS 2015 WINNERS LIST (ang.). http://www.kerrang.com. [dostęp 2016-01-29].

Linki zewnętrzne
Zobacz multimedia związane z tematem: Judas Priest

Oficjalna witryna zespołu

pde

Judas Priest
Kontrola autorytatywna (heavy metal band):

ISNI: 0000 0001 2243 0413VIAF: 95145304389878571774LCCN: n84039953GND: 1217817-2BnF: 139043138SUDOC: 083488200NKC: kn20030215178BIBSYS: 62462NLP: A33202187NSK: 000235347WorldCat: lccn-n84039953

Encyklopedia internetowa:

NE.se: judas-priest Store norske leksikon: Judas_Priest

Kategorie:

Laureaci Metal Hammer Golden Gods AwardsLaureaci Nagrody GrammyLaureaci Kerrang! AwardsBrytyjskie zespoły metaloweBrytyjskie zespoły speedmetaloweBrytyjskie zespoły hardrockoweCzłonkowie Rock and Roll Hall of Fame

Menu nawigacyjne

Nie jesteś zalogowany
Dyskusja
Edycje
Utwórz konto
Zaloguj się

Artykuł
Dyskusja

Czytaj
Edytuj
Edytuj kod źródłowy
Historia i autorzy

Szukaj

Strona główna
Losuj artykuł
Kategorie artykułów
Najlepsze artykuły
Częste pytania (FAQ)

Dla czytelników

O Wikipedii
Zgłoś błąd
Kontakt
Wspomóż Wikipedię

Dla wikipedystów

Pierwsze kroki
Portal wikipedystów
Ogłoszenia
Zasady
Pomoc
Ostatnie zmiany

Narzędzia

Linkujące
Zmiany w linkowanych
Prześlij plik
Strony specjalne
Link do tej wersji
Informacje o tej stronie
Cytowanie tego artykułu
Element Wikidanych
Zaproponuj do mediów społecznościowych

Drukuj lub eksportuj

Utwórz książkę
Pobierz jako PDF
Wersja do druku

W innych projektach

Wikimedia Commons

W innych językach

Afrikaans
Alemannisch
العربية
Asturianu
Azərbaycanca
تۆرکجه
বাংলা
Беларуская
Беларуская (тарашкевіца)
Български
Boarisch
Bosanski
Brezhoneg
Català
Čeština
Cymraeg
Dansk
Deutsch
Eesti
Ελληνικά
Emiliàn e rumagnòl
English
Español
Esperanto
Euskara
فارسی
Føroyskt
Français
Frysk
Galego
ગુજરાતી
한국어
Հայերեն
हिन्दी
Hrvatski
Ido
Bahasa Indonesia
Íslenska
Italiano
עברית
ಕನ್ನಡ
ქართული
Latina
Latviešu
Lietuvių
Magyar
Nederlands
日本語
Norsk bokmål
Norsk nynorsk
Patois
Picard
Português
Română
Русский
Scots
Shqip
Simple English
Slovenčina
Slovenščina
Ślůnski
Српски / srpski
Srpskohrvatski / српскохрватски
Suomi
Svenska
Taqbaylit
ไทย
Türkçe
Українська
Tiếng Việt
Volapük
Winaray
吴语
ייִדיש
粵語
Zazaki
中文

Edytuj linki

Tę stronę ostatnio edytowano 14 maj 2022, 11:58.
Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania.

Polityka prywatności
O Wikipedii
Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność
Wersja mobilna
Dla deweloperów
Statystyki
Komunikat na temat ciasteczek