Jelonek rogacz
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
Jelonek rogacz
Lucanus cervus
(Linneusz, 1758)
Ilustracja
Samiec
Ilustracja
Samica
Systematyka
Domena

eukarionty
Królestwo

zwierzęta
Typ

stawonogi
Gromada

owady
Podgromada

owady uskrzydlone
Rząd

chrząszcze
Podrząd

chrząszcze wielożerne
Rodzina

jelonkowate
Podrodzina

Lucaninae
Plemię

Lucanini
Rodzaj

Lucanus
Gatunek

jelonek rogacz
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku

Jelonek rogacz (Lucanus cervus) – jeden z największych chrząszczy w Polsce, należy do rodziny jelonkowatych. Podlega częściowej ochronie gatunkowej[1][2].
Spis treści

1 Wygląd
2 Larwa i poczwarka
3 Jelonek rogacz w kulturze
4 Przypisy

Wygląd

Jest barwy ciemnobrązowej. Osiąga 6 cm długości (bez żuwaczek). Żuwaczki samca są potężnie rozwinięte i wydłużone, przypominające kształtem poroże jelenia – stąd polska i łacińska nazwa gatunku. Samice posiadają dużo mniejsze żuwaczki. Jelonek żyje w lasach dębowych, żywiąc się głównie sokiem wyciekającym z pni drzew. Owady dorosłe występują w czerwcu. Jak większość chrząszczy, posiadają zdolność lotu, gdyż błoniaste skrzydła drugiej pary są dobrze wykształcone.
Okaz entomologiczny (samiec)
Larwa i poczwarka

Larwa jelonka ma postać pędraka, żyje w zmurszałym drewnie lub ziemi, żywiąc się szczątkami organicznymi, niekiedy podgryza korzonki roślin, nie wyrządzając większych szkód. Rozwój larwy trwa cztery lata; po tym okresie przepoczwarcza się ona w ziemi. Stadium poczwarki trwa zaledwie parę tygodni, lecz już w pełni wykształcone chrząszcze pozostają w ziemi aż do następnej wiosny.

Z powodu długiego czasu rozwoju, atrakcyjności z punktu widzenia zbieraczy amatorów, wycinania starych drzew i opryskiwania lasów środkami chemicznymi owad ten został w Polsce niemal doszczętnie wytępiony. Od 1952 roku znajdował się pod ścisłą ochroną gatunkową, a od roku 2014 objęty jest ochroną częściową.
Jelonek rogacz w kulturze
Iluminacje rękopisu Giovannino de Grassi

Ze względu na niezwykły kształt i rozmiary jelonek stanowił również inspirację artystów. Znane są przedstawienia chrząszcza w miniaturach rękopisu Giovannino De Grassi Officiolo Visconti z 1370 i iluminowanego mszału z 1526 z klasztornej biblioteki w Bressanone. Wykonane z dokumentacyjną precyzją akwarelowe portrety jelonka pozostawili po sobie Albrecht Dürer i Georg Hoefnagel. Akwarela Dürera z tym chrząszczem została wykorzystana jako główny motyw etykietki włoskiej brandy Divino[3] wyprodukowanej w 1986 w Trydencie.
Peter Biboit Waza z kwiatami, ca. 1620. Jelonek widoczny po lewej stronie wazy
Jelonki w herbie Paulusa von Appetzhofen (1566-1684), założyciela zamku Weingarten

Realistyczne wizerunki jelonka spotykane są często w niderlandzkich martwych naturach, m.in. w kompozycjach kwiatowych Petera Binoita z początku XVII w. Stylizowane przedstawienia chrząszcza spotykane są w dziełach sztuki okresu secesji, m.in. w rysunkach Stanisława Wyspiańskiego i Alfonsa Muchy. Jelonek spotykany jest również w numizmatyce i filatelistyce, szczególnie w edycjach serii poświęconych ochronie przyrody. Znaczki z nim wydały między innymi poczty Albanii, Bułgarii, Belgii, Czechosłowacji, Jugosławii, NRD, Polski, Węgier i Wielkiej Brytanii[4]. Narodowy Bank Polski wydał w 1997 kolekcjonerską srebrną monetę 20 zł z wizerunkiem jelonka[5].

Wietnamski artysta origami Nguyễn Hùng Cường wykonał trójwymiarową podobiznę chrząszcza sztuką kształtowania papieru[6]

Jelonek występuje również w baśniach i literaturze dla dzieci, często jako król owadów lub rycerz.

W prologu powieści Alfreda Szklarskiego Tomek w krainie kangurów (pierwszej o przygodach Tomka Wilmowskiego) jelonek jest użyty w szkolnym practical joke.

Rzadkim przypadkiem występowania tego owada w heraldyce jest nadanie przez brytyjską heroldię herbu z nim w klejnocie Williamowi Hartwellowi w początku XVI wieku[7]. Jelonek występuje także w herbach kilku rodów o nazwisku Schröder (Schrötter, Schrödder), m.in. patrycjuszowskiej rodziny z Gdańska. Są to herby mówiące, gdyż nazwa rodziny Lucanidae w języku niem. brzmi właśnie die Schröter[8][9]. Także w herbie Paulusa von Appetzhofen, założyciela zameczku namiestnikowskiego w Weingarten występują trzy jelonki złote na czarnym skosie, a w klejnocie jelonek w słup między bawolimi rogami.
Przypisy

Na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 1348).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r., poz. 2183). [dostęp 2017-01-16].
Distillato di vino „Brandy Divino”.
Eva Sprecher, Lucanus cervus depictus, Giorgio Taroni, Como: Giorgio Taroni Editore, 2004, ISBN 88-88601-03-1, OCLC 60515415.
Numizmatyka.
Origami Artists.
Henry Bedingfeld, Peter Gwynn-Jones, Heraldry, Wingston, 1993, s. 104, ISBN 1-85422-433-6.
J.B.Rietstap: Armoires general.

Mariusz Gizowski: Herby Patrycjatu Gdańskiego, KAW, Gdańsk, 2004, ISBN 83-908373-0-7.

Encyklopedia internetowa (takson):

Universalis: lucane-cerf-volant Store norske leksikon: eikehjort

Identyfikatory zewnętrzne:

BioLib: 7844 EoL: 2866038 GBIF: 5743122 INaturalist: 61749 NCBI: 41109

Kategorie:

JelonkowateChrząszcze Europy

Menu nawigacyjne

Nie jesteś zalogowany
Dyskusja
Edycje
Utwórz konto
Zaloguj się

Artykuł
Dyskusja

Czytaj
Edytuj
Edytuj kod źródłowy
Historia i autorzy

Szukaj

Strona główna
Losuj artykuł
Kategorie artykułów
Najlepsze artykuły
Częste pytania (FAQ)

Dla czytelników

O Wikipedii
Zgłoś błąd
Kontakt
Wspomóż Wikipedię

Dla wikipedystów

Pierwsze kroki
Portal wikipedystów
Ogłoszenia
Zasady
Pomoc
Ostatnie zmiany

Narzędzia

Linkujące
Zmiany w linkowanych
Prześlij plik
Strony specjalne
Link do tej wersji
Informacje o tej stronie
Cytowanie tego artykułu
Element Wikidanych
Zaproponuj do mediów społecznościowych

Drukuj lub eksportuj

Utwórz książkę
Pobierz jako PDF
Wersja do druku

W innych projektach

Wikimedia Commons
Wikispecies

W innych językach

Aragonés
Asturianu
Azərbaycanca
Башҡортса
Беларуская
Български
Brezhoneg
Català
Cebuano
Čeština
Dansk
Deutsch
Eesti
English
Español
Esperanto
Euskara
فارسی
Français
Furlan
Galego
Hrvatski
Ido
Ирон
Italiano
עברית
ქართული
Қазақша
Кыргызча
Latviešu
Lëtzebuergesch
Lietuvių
Magyar
Nederlands
日本語
Norsk bokmål
Plattdüütsch
Português
Română
Русский
Shqip
Slovenčina
Slovenščina
Српски / srpski
Suomi
Svenska
Татарча/tatarça
Türkçe
Українська
Tiếng Việt
中文

Edytuj linki

Tę stronę ostatnio edytowano 5 cze 2022, 11:33.
Tekst udostępniany na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ogran