Jan Aleksander Englert (ur. 11 maja 1943 w Warszawie) – polski aktor teatralny i filmowy, reżyser teatralny, profesor sztuk teatralnych, pedagog. W latach 2003–2025 dyrektor artystyczny Teatru Narodowego w Warszawie.

Jan Englert
Ilustracja
Jan Englert (2025)
Imię i nazwisko
Jan Aleksander Englert

Data i miejsce urodzenia
11 maja 1943
Warszawa

Zawód
aktor, reżyser, pedagog

Współmałżonek
1. Barbara Sołtysik (rozwód),
2. Beata Ścibakówna

Lata aktywności
od 1956

Zespół artystyczny
Teatr Polski im. Arnolda Szyfmana w Warszawie
(1964–1969, 1981–1994)
Teatr Współczesny w Warszawie
(1969–1981)
Teatr Narodowy w Warszawie
(od 1997)
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”
podpis
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Zagrał ponad 150 ról teatralnych, ponad 100 ról filmowych i ponad 200 ról telewizyjnych. Wystąpił w przedstawieniach reżyserów, takich jak m.in. Erwin Axer, Jerzy Kreczmar, Kazimierz Dejmek, Andrzej Łapicki, Maciej Prus, Jerzy Jarocki i Jerzy Grzegorzewski. Wyreżyserował ponad 30 spektakli teatralnych i 35 spektakli Teatru Telewizji.Rodzina i edukacja
edytuj
Urodził się w Warszawie, ale po powstaniu warszawskim wraz z rodziną często zmieniał miejsce zamieszkania; dorastał w Częstochowie, Sosnowcu, Polanicy i Kłodzku, a w 1950 znów zamieszkał w stolicy[1]. Jest starszym bratem reżysera teatralnego i aktora Macieja Englerta[2] oraz stryjem operatora i scenarzysty filmowego Michała Englerta.

Po ukończeniu nauki w 37. LO im. Jarosława Dąbrowskiego w Warszawie rozpoczął studia na Wydziale Aktorskim Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie; studiował na jednym roku m.in. Marianem Opanią, Damianem Damięckim, Andrzejem Zaorskim, Ireną Karel, Barbarą Sołtysik i Jolantą Wołłejko[3].

Kariera teatralna
edytuj
Po obronie dyplomu w 1964 został aktorem Teatru Polskiego w Warszawie, w którym zadebiutował zastępstwem w roli Groźnego w Balladzie polskiej Drozdowskiego, a dwa miesiące później premierowo zagrał starca w Psie ogrodnika Lopego de Vegi[4]. Po tym, jak w 1966 dyrektorem teatru został Jerzy Kreczmar, zaczął być obsadzany w większych rolach, m.in. zagrał Heliogabala w Irydionie Krasińskiego (1966) i Drinkwatera w Nawróceniu kapitana Brassbounda Shawa (1967)[5].

W 1969 przeszedł do Teatru Współczesnego pod dyrekcją Erwina Axera i zadebiutował w spektaklu Konflikt Saundersa (1969), składającym się ze sztuk Metro i Sąsiedzi, następnie zagrał m.in.: Ryszarda w Pokoju na godziny Landovskýego (1971), Leona Węgorzewskiego w Matce Witkacego (1970), Banca w Macbetcie Shakespeare’a (1972), Jermołaja Łopachina w Wiśniowym sadzie Czechowa (1976), Michaja Gruję w Największej świętości Drucego (1977; za rolę otrzymał nagrodę podczas Kaliskich Spotkań Teatralnych), Oficera w Grze snów Strindberga i Gustawa w Dziadach kowieńskich Mickiewicza (1978)[6].

W 1981 odszedł z Teatru Współczesnego i wrócił do Teatru Polskiego, którego dyrektorem został Kazimierz Dejmek. Zagrał Piotra M. w Ołtarzu wzniesionym sobie Iredyńskiego (1981), Konrada w Wyzwoleniu Wyspiańskiego (1982), tytułowego bohatera w Vatzlavie Mrożka (1982), Krzysztofa w Obłędzie Krzysztonia (1983), Pana Młodego w Weselu Wyspiańskiego (1984), Nieuda w Letnim dniu Mrożka (1984; za tę rolę otrzymał nagrodę aktorską pierwszego stopnia na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu), Gustawa w Ślubach panieńskich Fredry (1984; za rolę otrzymał nagrodę na festiwalu Opolskie Konfrontacje Teatralne w Warszawie), Morisa w Kontrakcie (1986; za tę rolę otrzymał nagrodę na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu) i Bartodzieja w Portrecie Mrożka (1987; za tę rolę otrzymał nagrodę główną na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu), Chlestakowa w Rewizorze Gogola (1989), Henryka w Ślubie Gombrowicza (1991) i tytułową rolę w Ryszardzie III Shakespeare’a (1993; za tę rolę otrzymał Nagrodę im. Aleksandra Zelwerowicza oraz Grand Prix podczas Kaliskich Spotkaniach Teatralnych)[7].

W 1996 odszedł z Teatru Polskiego, jednak występował gościnnie w roli Marka Antoniusza w Juliuszu Cezarze Shakespeare’a (1996; za rolę otrzymał nagrodę na Festiwalu Szekspirowskim w Gdańsku). W 1997 wstąpił do zespołu Teatru Narodowego, który po pożarze teatru stworzył Jerzy Grzegorzewski. Zagrał m.in. gen. Chłopickiego w Nocy listopadowej Wyspiańskiego (1997), rolę tytułową w Króli Lirze Shakespeare’a (1998), Arnolfa w Szkole Żon Molière’a (2000) oraz Łatkę w Dożywociu Fredry (2001), które sam wyreżyserował, Hrabiego Henryka w Nie–Boskiej komedii Krasińskiego (2002).

Englert podczas 40. rocznicy ostatniego publicznego spektaklu Dziadów w Teatrze Narodowym w Warszawie (2008)
W 2003 został dyrektorem artystycznym Teatru Narodowego[8][9]. W tym czasie zagrał postać R w Duszyczce (2004) według Różewicza, Tezeusza w Fedrze (2006), Eugeniusza w Tangu (2009) Mrożka, Witolda Gombrowicza w Dowodzie na istnienie drugiego (2014) Wojtyszki, Sira w Garderobianym (2016) Harwooda, Wiktora w Sonacie jesiennej (2020) Bergmana i tytułową rolę w spektaklu Baron Münchhausen dla dorosłych (2022) Wojtyszki[10]. Za rolę Paolo w przedstawieniu Grzegorza Jarzyny T.E.O.R.E.M.A.T. w TR Warszawa (2009)[11] został uhonorowany Wielką Nagrodą Aktorską w Ogólnopolskim Konkursie na Teatralną Inscenizację Dawnych Dzieł Literatury Europejskiej).

Pracuje jako reżyser teatralny. W Teatrze Polskim wystawił spektakle: Matka (1984), Bezimienne dzieło (1987), Oni (1989) Stanisława Ignacego Witkiewicza i Kordian Słowackiego (1987). Za wystawienie przedstawienia Kochajmy się!… wg Pana Tadeusza Mickiewicza otrzymał w 1990 nagrodę specjalną podczas Kaliskich Spotkań Teatralnych. W Teatrze Narodowym wystawił m.in. Szkołę żon (2000) i Mizantropa (2022) Molière’a, Dożywocie (2001) i Śluby panieńskie (2007) Fredry oraz Fredraszki na podstawie tekstów Fredry (2014), Księżniczkę na opak wywróconą Calderóna de la Barki (2010), Udrękę życia Levina (2011), Bezimienne dzieło Witkacego (2013), a także Iwanowa (2008) i Trzy siostry (2021) Czechowa. W 2015, z okazji 250. rocznicy powstania Teatru Narodowego, wyreżyserował Kordiana Słowackiego.

Englert (czwarty od lewej) w spektaklu Garderobiany na XXIII Międzynarodowym Festiwalu Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych (2020)
W 1964 zadebiutował w Teatrze Telewizji jako Żołnierz w Kandydzie Voltaire’a, następnie zagrał m.in. kelnera w Duecie, bezwzględnego aplikanta w Dekrecie i oficera Fiedotika w Trzech siostrach[12]. W 1968 zagrał większą rolę w TT – Stefana Bielaka w Notesie[13]. Sukces przyniosła mu rola Stefana Bielaka w Notesie Skowrońskiego (1968). Następnie zagrał m.in. Zbyszka w Moralności Pani Dulskiej Zapolskiej (1970), Stanisława Jończyka w Akcji V Janickiego (1973), tytułowe role w Hamlecie Shakespeare’a (1974) i Don Juanie Molière’a (1974), Michaja Gruję w Największej świętości Druczego (1979), dziennikarza w Weselu Wyspiańskiego (1981), Ksawerego w Dniu jego powrotu Nałkowskiej (1982), Onego w Polowaniu na karaluchy Głowackiego (1992), Przełęckiego w Uciekła mi przepióreczka Żeromskiego (1994), Waśkę Piepieła w Na dnie Gorkiego (1994), rolę tytułową w Życiu Galileusza Brechta (1997), Łukasza w Placu Bohaterów Bernharda (1998), Lorda Astora w Herbatce u Stalina Harwooda (2001), J.C w Lordzie Jimie Conrada (2002), rolę tytułową w Juliuszu Cezarze Shakespeare’a (2006), a także wystąpił w Przygodzie Máraia (2014)[14]. Dla Teatru Telewizji wyreżyserował spektakle: Irydion (1982) Krasińskiego, Hamlet (1985) Shakespeare’a, Czajka (1986) Czechowa, Kurka Wodna (1993) Witkacego, Kordian (1994) Słowackiego, Iwanowa (1996) Czechowa, Dziady (1997) Mickiewicza, Nauka o barwach (2001) Kubikowskiego, Beatrix Cenci (2001) Słowackiego, Juliusz Cezar (2006) Shakespeare’a (za reżyserię sztuki otrzymał Grand Prix na Festiwalu „Dwa Teatry”), Nikt mnie nie zna (2013; jednoaktówka wystawiona z okazji 50-lecia istnienia Teatru Telewizji[15]). Przygoda (2014) Máraia, Mąż i żona (2016) i Śluby panieńskie (2017) Fredry, Spiskowcy (2018) wg Josepha Conrada (za reżyserię sztuki otrzymał nagrodę na Festiwalu „Dwa teatry”), Lato (2018) Rittnera i W małym dworku (2019) Witkacego.

Kariera filmowa i serialowa
edytuj
Jako aktor filmowy zadebiutował w wieku 13 lat rolą łącznika Zefira w filmie Andrzeja Wajdy Kanał (1956)[16]. Następnie zagrał m.in. Erwina Malinioka w filmach Sól ziemi czarnej (1969) i Perła w koronie (1971) Kazimierza Kutza, szefa Andrzeja w filmie Trzeba zabić tę miłość Janusza Morgensterna (1972), Marcina Śniadowskiego w filmie Jerzego Antczaka Noce i dnie (1975), jezuitę Ricardo Leona Heredię w filmie Wyło Radewa Dusze stracone (1975; za rolę otrzymał nagrodę dla najlepszego aktora na międzynarodowym festiwalu filmowym w Warnie), Froelicha w filmie Baryton Janusza Zaorskiego (1984), Conrada w filmie Magnat Filipa Bajona (1986), Wiktora Kozłowskiego w filmie Komedia Małżeńska Romana Załuskiego (1993), Ferdynanda Lipskiego w filmie Juliusza Machulskiego Kiler (1997), Generała w filmie Andrzeja Wajdy Katyń (2007), Doktora w filmie Andrzeja Wajdy Tatarak (2009) i profesora Wacława Sitkowskiego w filmie Łukasza Palkowskiego Bogowie (2014)[17].

Jest współscenarzystą i wykonawcą głównych ról w filmach Wielka wsypa (1992) i Szczur (1994) Jana Łomnickiego.

Popularność przyniosły mu role w serialach: Kolumbowie (1971), Polskie drogi (1976), Lalka (1977), Rodzina Połanieckich (1979), Dom (1980)[18] i Matki, żony i kochanki (1998)[19]. W 1971 otrzymał od redakcji „Expressu Wieczornego” statuetkę Złotej Maski dla najpopularniejszego aktora[20]. Za rolę w filmie Michała Kwiecińskiego Miłość jest wszystkim był nominowany do antynagrody Węża w kategorii występ poniżej godności[21].

Pozostałe przedsięwzięcia
edytuj
Pod koniec lat 70. był członkiem prezydium Związku Zawodowego Aktorów Polskich w Centralnej Radzie Związków Zawodowych, następnie został przewodniczącym warszawskiego oddziału SPATiF-u, a na początku lat 80. objął stanowisko wicepresesa ZASP[22].

Od 1981 jest wykładowcą Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, w której pełnił funkcję dziekana Wydziału Aktorskiego (1981–1987) i rektora (1987–1993, 1996–2002)[23][24]. W 1989 otrzymał tytuł profesora Akademii. Za jego kadencji rektorskiej odbudowano Teatr Collegium Nobilium i powołano Międzynarodowy Festiwal Szkół Teatralnych. W latach 1992–1993 był również członkiem Rady ds. Kultury przy Prezydencie RP. W 2001 otrzymał tytuł honorowego profesora Rosyjskiej Akademii Sztuki Teatralnej w Moskwie.

Englert, Krystyna Janda i Joanna Szczepkowska (2019)
W 2019 otrzymał doktorat honoris causa Państwowej Akademii Sztuki Teatralnej i Filmowej w Sofii oraz odebrał Plakietę Honorową „Świętych Cyryla i Metodego” z rąk prezydenta Rumena Radewa[25].

Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1977), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1988), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2001) i Złotym Medalem Zasłużony Kulturze – Gloria Artis (2005). Laureat wielu nagród za całokształt pracy artystycznej: Nagroda Ministra Kultury i Sztuki (1989), Super Wiktor (1999), Nagroda im. Tadeusza-Boya-Żeleńskiego (2008), Nagroda im. Cypriana Kamila Norwida (2012), Nagroda Gustaw (2014), Nagroda im. Zygmunta Hübnera (2015), Nagroda Specjalna Miesięcznika „Teatr” (2016), Splendor Splendorów (2017), Złoty Anioł (2017), Wielka Nagroda Festiwalu „Dwa Teatry” (2019), Nagroda Specjalna im. Stefana Treugutta (2019). Zdobywca nagrody „Vox populi” – tytułu mistrza mowy polskiej w 4. Konkursie „Mistrz Mowy Polskiej” (2004).

Życie prywatne
Filmografia
edytuj
Filmy[26]
Rok Tytuł Rola Uwagi
1956 Kanał „Zefir” debiut filmowy
1962 Miłość dwudziestolatków kolega Basi niewymieniony w napisach
1966 Noc generałów polski partyzant w brązowej kurtce zeskakujący z balkonu nie występuje w napisach
1966 Marysia i Napoleon kolega Marysi niewymieniony w napisach
1966 Kontrybucja Pawełek, brat Anny
1966 Bokser bokser Kozłowski, członek polskiej drużyny
1966 Cyrograf dojrzałości Wiktor Lewicki
1968 Hasło Korn kamerzysta, pracownik kontrwywiadu niewymieniony w napisach
1969 Sól ziemi czarnej Erwin Maliniok
1969 Wyzwolenie czołgista Jan Wolny
1970 Wawelski conventus dowódców Franciszek Zubrzycki „Mały Franek” film dokumentalny
1971 Perła w koronie Erwin Maliniok
1971 Kłopotliwy gość członek komisji z elektrowni
1972 Trzeba zabić tę miłość szef Andrzeja, właściciel warsztatu samochodowego
1972 Poślizg Marek
1972 Ocalenie Andrzej Jezierski, współpracownik Adama
1973 Pamiętnik Tadeusza Makowskiego Tadeusz Makowski film dokumentalny
1973 Nagrody i odznaczenia chorąży Garstka
1975 Dusze stracone Ricardo Heredia
1975 Noce i dnie Marcin Śniadowski, mąż Agnieszki Niechcicówny
1975 Doktor Judym Tomasz Judym
1975 Czerwone i białe Edward Ocieski
1977 Sprawa Gorgonowej aspirant Respond
1977 Akcja pod Arsenałem Stanisław Broniewski „Stefan Orsza”
1978 Roman i Magda Grzegorz Klimecki
1979 Ojciec królowej kawaler de Charentes
1980 Ukryty w słońcu Janek
1980 Mniejsze niebo Marek Weber, dziennikarz telewizyjny
1981 Okno psychiatra, kolega Krzysztofa
1982 Bluszcz Andrzej, kochanek Kingi
1983 Stan wewnętrzny Jerzy, konstruktor łodzi, były mąż Ewy
1983 Soból i panna Stanisław Pucewicz
1983 Marynia Hipolit Apolinary Maszko
1984 W starym dworku, czyli niepodległość trójkątów Ryszard Korbowski
1984 Baryton Froelich, kuzyn Sophie
1985 Rajska jabłoń Jan Cichocki, prowizor w aptece męża Amelki, jej kochanek
1986 Weryfikacja Janusz Malicki, kierownik działu w redakcji „Tygodnika”
1986 Magnat Conrad, syn Hansa Heinricha
1987 W klatce dyrektor firmy polonijnej, sąsiad Władysława
1988 Piłkarski poker prezes „Czarnych”
1988 Dziewczynka z hotelu Excelsior playboy
1990 Superwizja Joachim
1992 Wielka wsypa Jarek Bronko vel Branicki
1992 Białe małżeństwo Wincenty, ojciec dziewcząt
1993 Komedia małżeńska Wiktor Kozłowski, mąż Marii
1994 Śmierć w płytkiej wodzie Dobos
1994 Szczur Jarek Bronko vel Branicki także scenariusz i dialogi
1995 Pestka Sewer, wspólnik Borysa
1996 Wirus komisarz Kujawa, ojciec Józka
1997 Kiler senator Ferdynand Lipski
1997 Ciemna strona Wenus Max Rosner
1998 Złoto dezerterów major „Jeremi”
1999 Kiler-ów 2-óch były senator Ferdynand Lipski
2000 Świąteczna przygoda anioł Śmierć
2001 Pieniądze to nie wszystko prowadzący galę small-biznesu
2002 Superprodukcja występuje w roli samego siebie
2006 S@motność w sieci klient Marka
2006 Bezmiar sprawiedliwości mecenas Paweł Boś, adwokat Kutra
2007 Katyń generał Mieczysław Smorawiński
2008 Skorumpowani Witold Burzyński
2008 Lejdis Jan Korbowicz, ojciec „Korby”
2009 Tatarak doktor, mąż Marty
2009 Popiełuszko. Wolność jest w nas profesor
2013 Tajemnica Westerplatte podpułkownik Wincenty Sobociński
2013 Ambassada Oskar Reiter, stryj Przemka
2014 Bogowie profesor Wacław Sitkowski, szef Religi
2015 Obce niebo adwokat
2015 Droga do Rzymu lekarz
2018 Miłość jest wszystkim aktor August Szwarc, ojciec Krysi
2019 II koncert na wiolonczelę i orkiestrę sędzia film krótkometrażowy
2021 To musi być miłość Tadeusz
2021 Dziewczyny z Dubaju ojciec Bartka
2023 Błazny jako on sam
2024 Skrzyżowanie Tadeusz Jaster
Produkcje telewizyjne[26]
Rok Tytuł Rola Uwagi
1964 Kandyd żołnierz spektakl telewizyjny
1965 Zapiski majora Pycia chorąży spektakl telewizyjny
1965 Stanisław i Bogumił brat Paweł spektakl telewizyjny
1965 Podziemny front Marcin, żołnierz AL serial telewizyjny, odcinki: 1, 2, 5
1966 Śluby panieńskie Albin spektakl telewizyjny
1966 Stawka większa niż życie podporucznik WP spektakl telewizyjny, odcinek: 10
1966 Duet kelner spektakl telewizyjny
1967 Wdowa po pułkowniku chłopak spektakl telewizyjny
1967 Pieniacz Leander spektakl telewizyjny
1967 Pajęczyna oficer spektakl telewizyjny
1967 Ojciec Nojd spektakl telewizyjny
1967 Nie igra się z miłością wieśniak spektakl telewizyjny
1967 Dekret aplikant spektakl telewizyjny
1967 Cyrograf dojrzałości Wiktor Lewicki film telewizyjny
1968 Stawka większa niż życie Tadek serial telewizyjny, odcinek: 9
1968 Notes Stefan Bielak spektakl telewizyjny
1968 Eurydyka Mateusz spektakl telewizyjny
1969 Niewidzialna kochanka Don Luis spektakl telewizyjny
1969 Makbet Malcolm, syn Duncana spektakl telewizyjny
1969 Kryptonim Maks Janik spektakl telewizyjny
1969 Epilog norymberski doktor G. Gilbert, psychiatra sądowy rozmawiający z oskarżonymi spektakl telewizyjny
1969 Całe życie Sabiny Jan spektakl telewizyjny
1970 Złota kareta Timosza spektakl telewizyjny
1970 Umarłem, aby żyć dr Leśniak spektakl telewizyjny
1970 Pan generał Dawid Edward Mendigales spektakl telewizyjny
1970 Moralność pani Dulskiej Zbyszko Dulski spektakl telewizyjny
1970 Mała ankieta redaktor Bilewicz spektakl telewizyjny
1970 Kolumbowie Zygmunt serial telewizyjny, odcinki: 1, 2, 3, 4, 5
1970 Epilog norymberski doktor G. Gilbert, psychiatra sądowy rozmawiający z oskarżonymi film telewizyjny
1971 Przyjdzie taki pod sam dom i… Tom Rhodes spektakl telewizyjny
1971 Kwiaty dla matki Marcin spektakl telewizyjny
1971 Fantazy Jan spektakl telewizyjny
1971 Demon Demon spektakl telewizyjny
1972 Pod własnym dachem Tom Midway spektakl telewizyjny
1972 Lucy Crown Tony spektakl telewizyjny
1972 Kordian i cham Kazimierz Deczyński spektakl telewizyjny
1972 Dama pikowa Hermann Naumow film telewizyjny z cyklu „Klasyka